भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 44 (6.44)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते
॥ 6.44 ॥
pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ
jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate
अनुवाद
"उसी पुराने अभ्यास से वह न चाहते हुए भी (योग की ओर) खींचा जाता है; योग का जिज्ञासु भी शब्द-ब्रह्म को लाँघ जाता है।"
भावार्थ
शंकराचार्य — संस्कार की शक्ति. Pūrva-janmani kṛtaḥ abhyāsaḥ … tenaiva balavatā hriyate — पिछले जन्म के बलवान अभ्यास से खींचा जाता है। सूक्ष्म बात: अगर adharma का कर्म उस योग-संस्कार से अधिक बलवान हो तो वह कुछ समय दबा देता है; पर tat-kṣaye tu yogajaḥ saṃskāraḥ svayam eva kāryam ārabhate, na dīrgha-kāla-sthasyāpi vināśaḥ tasya asti — उसके क्षय होने पर योग-संस्कार अपने-आप काम शुरू करता है; लम्बे समय तक दबे रहने पर भी उसका नाश नहीं। Śabda-brahma = veda-ukta-karmānuṣṭhāna-phalam — वेद-विहित कर्मों का फल; योग का जिज्ञासु भी उसे लाँघ जाता है — kim uta — तो योग जान कर निष्ठा से अभ्यास करने वाले का क्या कहना!
आचार्य रामानुज — शब्द-ब्रह्म = प्रकृति. Śabda-brahma deva-manuṣya-pṛthivy-antarikṣa-svargādi-śabdābhilāpa-yogyaṃ brahma prakṛtiḥ — शब्द-ब्रह्म यानी वह "ब्रह्म" (प्रकृति) जिसे देव, मनुष्य, पृथ्वी, स्वर्ग जैसे शब्दों से कहा जाता है; जिज्ञासु karma-yogādikaṃ yogam anuṣṭhāya — कर्म-योग आदि करके उससे पार jñānānandaika-tānam ātmānaṃ prāpnoti — ज्ञान-आनन्द-स्वरूप आत्मा को पाता है।
अन्तर: "Śabda-brahma" — शंकर: वैदिक कर्म-काण्ड का फल; रामानुज: नाम-रूप वाली प्रकृति।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।