भगवद गीता · Jnana Vijnana Yogaअध्याय 7, श्लोक 13 (7.13)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्
॥ 7.13 ॥
tribhirguṇamayairbhāvairebhiḥ sarvamidaṃ jagat
mohitaṃ nābhijānāti māmebhyaḥ paramavyayam
अनुवाद
"इन तीन गुणमय भावों से मोहित यह सारा जगत मुझे नहीं पहचानता, जो इन (गुणों) से परे और अविनाशी हूँ।"
भावार्थ
शंकराचार्य। Guṇa-vikāraiḥ rāga-dveṣa-mohādi-prakāraiḥ — गुणों के विकार — राग, द्वेष, मोह आदि; mohitam avivekitām āpāditaṃ — विवेक-हीन किया गया; ebhyaḥ … paraṃ vyatiriktaṃ vilakṣaṇaṃ ca avyayaṃ … janmādi-sarva-bhāva-vikāra-varjitam — इन गुणों से अलग, विलक्षण, जन्म आदि सब विकारों से रहित मुझे नहीं जानता।
आचार्य रामानुज — "निचली" चीज़ में खोया मन। भगवान mad-asādhāraṇaiḥ kalyāṇa-guṇa-gaṇaiḥ tat-tad-bhogyatā-prakāraiḥ ca param utkṛṣṭatamam — अपने असाधारण कल्याण-गुणों और भोग्यता (आनंद-दायकता) में भी सबसे श्रेष्ठ हैं; फिर भी जगत nihīnataraiḥ kṣaṇa-vidhvaṃsibhiḥ — अत्यंत नीचे, क्षण में नष्ट होने वाले गुणमय पदार्थों से मोहित हो कर उन्हें नहीं जानता। और प्रश्न उठाते हैं: अनंत आनंद-स्वरूप भगवान के रहते, इन अस्थिर चीज़ों में "भोग्य-बुद्धि" क्यों? — उत्तर 7.14।
अंतर: शंकर — गुणों से परे, निर्विकार ईश्वर; रामानुज — गुणों से परे और सबसे अधिक आनंदमय भगवान, जिन्हें छोड़ कर जीव नश्वर में सुख ढूँढ़ता है।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।