श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Jnana Vijnana Yogaअध्याय 7, श्लोक 14 (7.14)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते
॥ 7.14 ॥

daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā
māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te

अनुवाद

"क्योंकि यह मेरी दिव्य, तीन गुणों वाली माया पार करने में कठिन है; जो मेरी ही शरण में आते हैं, वे इस माया को पार कर जाते हैं।"

भावार्थ

शंकराचार्य। Daivī devasya mama īśvarasya viṣṇoḥ svabhāva-bhūtā — देव — मुझ ईश्वर विष्णु — की स्वभाव-भूता; duḥkhena atyayaḥ atikramaṇaṃ yasyāḥ sā duratyayā। उपाय: sarva-dharmān parityajya mām eva māyāvinaṃ svātma-bhūtaṃ sarvātmanā ye prapadyante te māyām etāṃ sarva-bhūta-mohinīṃ taranti … saṃsāra-bandhanāt mucyante — सब धर्म (साधन) छोड़ कर, मायावी, अपनी आत्मा-रूप मुझे पूरी तरह जो शरण लेते हैं, वे सब को मोहित करने वाली इस माया को पार कर संसार-बंधन से छूटते हैं।

आचार्य रामानुज — "माया मिथ्या नहीं"। Mama eṣā guṇamayī sattva-rajas-tamomayī māyā yasmād daivī devena krīḍā-pravṛttena mayā eva nirmitā — यह गुणमयी माया daivī है क्योंकि लीला में प्रवृत्त मुझ देव ने बनाई। फिर लंबा तर्क: māyā-śabda-vācyatvam āsura-rākṣasāstrādīnām iva vicitra-kārya-karatvena — इसे "माया" कहते हैं क्योंकि यह विचित्र काम करने वाली (अद्भुत शक्ति) है, जैसे असुरों के अस्त्र-शस्त्र को माया कहा जाता है (विष्णु पुराण 1.19.19–20: सुदर्शन ने शंबर की हज़ार मायाएँ काटीं)। Ato māyā-śabdo na mithyārtha-vācī — इसलिए "माया" शब्द मिथ्या (असत्य) का वाचक नहीं; जादूगर के लिए भी "मायावी" इसलिए कहते हैं कि उसका मंत्र-औषधि आदि (वास्तविक साधन) भ्रम पैदा करता है। प्रमाण: श्वेताश्वतर 4.10 māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyān māyinaṃ tu maheśvaram — माया = प्रकृति, मायी = महेश्वर। इसका काम: bhagavat-svarūpa-tirodhānaṃ sva-svarūpa-bhogyatva-buddhiḥ ca — भगवान के स्वरूप को ढकना और अपने (प्रकृति के) रूप में भोग्य-बुद्धि जगाना।

अंतर (केंद्रीय, दार्शनिक): शंकर — माया ईश्वर की शक्ति जो जगत का व्यावहारिक रूप दिखाती है (अद्वैत में परमार्थ से मिथ्या); रामानुज — माया वास्तविक प्रकृति, अद्भुत शक्ति, मिथ्या नहीं। उपाय दोनों के लिए एक: शरणागति।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ