भगवद गीता · Jnana Vijnana Yogaअध्याय 7, श्लोक 18 (7.18)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्
॥ 7.18 ॥
udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam
āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmevānuttamāṃ gatim
अनुवाद
"ये सब (चारों) ही उदार हैं; परंतु ज्ञानी तो मेरी आत्मा ही है — यह मेरा मत है; क्योंकि वह समाहित मन से मुझे ही सर्वोत्तम गति मान कर मुझमें स्थित है।"
भावार्थ
शंकराचार्य। Udārāḥ utkṛṣṭāḥ sarva eva ete trayo'pi mama priyā eva … na hi kaścit mad-bhaktaḥ mama vāsudevasya apriyaḥ bhavati — तीनों भी उत्तम, मेरे प्रिय; कोई भी भक्त मुझे अप्रिय नहीं। Jñānī tu ātmaiva na anyo mattaḥ iti me … matam — ज्ञानी मुझसे अलग नहीं, मेरी आत्मा ही; aham eva bhagavān vāsudevaḥ na anyo'smi ity evaṃ yuktātmā — "मैं ही भगवान वासुदेव हूँ, अलग नहीं" — इस भाव से समाहित।
आचार्य रामानुज — "उदार" का सुंदर अर्थ। Sarve eva ete mām eva upāsate iti udārāḥ vadānyāḥ, ye matto yat kiñcid api gṛhṇanti te hi mama sarvasva-dāyinaḥ — ये सब मुझे ही उपासते हैं, इसलिए उदार — दानी; जो मुझसे कुछ भी लेते हैं, वे मुझे अपना सर्वस्व देने वाले हैं! Jñānī tu ātmā eva me matam, tad-āyattātma-dhāraṇaḥ aham iti manye — ज्ञानी तो मेरी आत्मा — मैं उसके सहारे अपने को धारण करता हूँ, ऐसा मानता हूँ; क्योंकि वह मेरे बिना टिक नहीं सकता, ataḥ tena vinā mama api ātma-dhāraṇaṃ na saṃbhavati — इसलिए उसके बिना मेरा भी आत्म-धारण संभव नहीं।
अंतर: शंकर — "आत्मा ही" = अभेद; रामानुज — "आत्मा ही" = प्रेम में परस्पर निर्भरता (भगवान भी भक्त के बिना "नहीं रह सकते" — भक्ति का काव्यात्मक शिखर)।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।