भगवद गीता · Jnana Vijnana Yogaअध्याय 7, श्लोक 25 (7.25)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्
॥ 7.25 ॥
nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ
mūḍho'yaṃ nābhijānāti loko māmajamavyayam
अनुवाद
"योगमाया से ढका हुआ मैं सबके लिए प्रकट नहीं हूँ; यह भ्रमित संसार मुझ अजन्मा, अविनाशी को नहीं पहचानता।"
भावार्थ
"योगमाया" — दो पाठ।
शंकराचार्य। Na ahaṃ prakāśaḥ sarvasya lokasya, keṣāṃcid eva mad-bhaktānāṃ prakāśaḥ aham — सब के लिए नहीं, कुछ भक्तों के लिए ही प्रकट; yogaḥ guṇānāṃ yuktiḥ ghaṭanaṃ saiva māyā yoga-māyā — गुणों का yoga (जोड़/संयोजन) ही माया — योगमाया। और महत्त्वपूर्ण: nāsau yoga-māyā madīyā satī mama īśvarasya māyāvino jñānaṃ pratibadhnāti — यह माया मेरी है, इसलिए मुझ मायावी के ज्ञान को नहीं रोकती — जैसे जादूगर का जादू खुद जादूगर को धोखा नहीं देता।
आचार्य रामानुज — मनुष्य-रूप ही "माया"। Kṣetrajñāsādhāraṇa-manuṣyatvādi-saṃsthāna-yogākhya-māyayā samāvṛtaḥ — साधारण जीवों जैसे मनुष्य-आकार (संस्थान) से जुड़ने रूपी "योगमाया" से ढका; manuṣyatvādi-saṃsthāna-darśana-mātreṇa mūḍhaḥ — सिर्फ़ मनुष्य-आकार देख कर लोक भ्रमित; mām ati-vāyv-indra-karmāṇam ati-sūryāgni-tejasam upalabhyamānam api — वायु-इंद्र से अधिक कर्म, सूरज-अग्नि से अधिक तेज दिखने पर भी — मुझे नहीं पहचानता।
अंतर: शंकर — योगमाया = गुणों का संयोजन, ईश्वर पर प्रभाव-हीन; रामानुज — योगमाया = अवतार का मनुष्य-आकार ही, जो भगवान की दिव्यता को ढकता है।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।