भगवद गीता · Akshara Brahma Yogaअध्याय 8, श्लोक 11 (8.11)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति
विशन्ति यद् यतयो वीतरागाः
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
तत् ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये
॥ 8.11 ॥
yadakṣaraṃ vedavido vadanti
viśanti yad yatayo vītarāgāḥ
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti
tat te padaṃ saṅgraheṇa pravakṣye
अनुवाद
"जिसे वेदों के ज्ञाता 'अक्षर' कहते हैं, जिसमें राग-रहित यति प्रवेश करते हैं, जिसे चाहते हुए (साधक) ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं — वह पद मैं तुम्हें संक्षेप में बताऊँगा।"
भावार्थ
शंकराचार्य — ॐ उपासना मंद-मध्यम बुद्धि के लिए. Yat akṣaraṃ … avināśi veda-vidaḥ … vadanti — प्रमाण बृहदारण्यक 3.8.8 (etad akṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadanti … asthūlam anaṇu); yatayaḥ … saṃnyāsinaḥ vītarāgāḥ; brahmacaryaṃ gurau caranti — गुरु के पास ब्रह्मचर्य। फिर लंबा संदर्भ — प्रश्न उप. 5 और कठोपनिषद् 1.2.14–15 — और निष्कर्ष: parasya brahmaṇo vācaka-rūpeṇa pratimāvat pratīka-rūpeṇa vā … manda-madhyama-buddhīnāṃ vivakṣitasya oṃkārasya upāsanaṃ kālāntare mukti-phalam — ॐ, परम ब्रह्म के वाचक या प्रतिमा जैसे प्रतीक के रूप में, मंद और मध्यम बुद्धि वालों के लिए उपासना है, जिसका फल कालांतर में मुक्ति है।
आचार्य रामानुज. Yad akṣaram asthūlatvādi-guṇakaṃ veda-vido vadanti — जिसे अस्थूलता आदि गुणों वाला अक्षर कहते हैं; padyate gamyate anena iti padaṃ, tad nikhila-vedānta-vedyaṃ mat-svarūpam akṣaraṃ yathā upāsyaṃ tathā saṃkṣepeṇa pravakṣyāmi — "पद" यानी जिससे पहुँचा जाए; सब वेदांत से जानने योग्य मेरा अक्षर-स्वरूप कैसे उपास्य है, यह संक्षेप में कहूँगा।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।