श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Akshara Brahma Yogaअध्याय 8, श्लोक 19 (8.19)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे
॥ 8.19 ॥

bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate
rātryāgame'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame

अनुवाद

"हे पार्थ, वही यह प्राणी-समूह बार-बार उत्पन्न होकर रात आने पर लय होता है, और दिन आने पर विवश होकर फिर उत्पन्न होता है।"

भावार्थ

शंकराचार्य. Sa eva ayaṃ nānyaḥ — वही, दूसरा नहीं (कर्म-फल की निरंतरता: akṛtābhyāgama-kṛta-vipraṇāśa-doṣa-parihārārtham — बिना किए फल मिलना, किए का फल नष्ट होना — इन दोषों से बचाने के लिए, 8.18 अंत); avaśaḥ asvatantra eva — बिल्कुल पराधीन; avidyādi-kleśa-mūla-karmāśaya-vaśāt — अविद्या आदि क्लेशों से बने कर्म-संस्कारों के वश (8.18 अंत)।

आचार्य रामानुज. Sa eva ayaṃ karma-vaśyo bhūta-grāmaḥ — कर्म के वश वही प्राणी-समूह; महाप्रलय में pṛthivī apsu pralīyate āpaḥ tejasi līyante ity-ādi-krameṇa avyaktākṣara-tamaḥ-paryantaṃ mayi eva pralīyante — पृथ्वी जल में, जल तेज में… अव्यक्त, अक्षर, तमस् तक — अंततः मुझमें लय; इसलिए aiśvarya-gatiṃ prāptānāṃ punarāvṛttiḥ aparihāryā, mām upetānāṃ tu na — ऐश्वर्य वालों का लौटना अनिवार्य है, मुझे पाने वालों का नहीं। आगे: kaivalya-prāptānām api punarāvṛttiḥ na vidyate — कैवल्य पाने वालों का भी लौटना नहीं होता (8.20–8.21)।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ