श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Akshara Brahma Yogaअध्याय 8, श्लोक 20 (8.20)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

परस्तस्मात् तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात् सनातनः
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति
॥ 8.20 ॥

parastasmāt tu bhāvo'nyo'vyakto'vyaktāt sanātanaḥ
yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati

अनुवाद

"परंतु उस अव्यक्त से परे एक दूसरा सनातन अव्यक्त तत्त्व है, जो सब प्राणियों के नष्ट होने पर भी नष्ट नहीं होता।"

भावार्थ

दो अव्यक्त. पहला — सृष्टि-प्रलय का बीज (बदलने वाला); दूसरा — सनातन, जो कभी नहीं बदलता।

शंकराचार्य. Tu-śabdaḥ akṣarasya vivakṣitasya avyaktāt vailakṣaṇya-viśeṣaṇārthaḥ — "तु" अक्षर को पहले अव्यक्त से भिन्न बताने के लिए; bhāvaḥ akṣarākhyaṃ paraṃ brahma — यह भाव अक्षर नाम का परम ब्रह्म है; पहला अव्यक्त bhūta-grāma-bīja-bhūtāt avidyā-lakṣaṇāt — प्राणी-समूह का बीज, अविद्या-रूप; sanātanaḥ … sarveṣu bhūteṣu brahmādiṣu naśyatsu na vinaśyati.

आचार्य रामानुज — शुद्ध आत्मा. Tasmād avyaktād acetana-prakṛti-rūpāt puruṣārthatayā para utkṛṣṭo bhāvaḥ anyo jñānaikākāratayā tasmād visajātīyaḥ — अचेतन प्रकृति रूप अव्यक्त से, पुरुषार्थ के रूप में श्रेष्ठ, ज्ञान-एक-आकार होने से उससे भिन्न जाति का; avyaktaḥ kenacit pramāṇena na vyajyata iti … sva-saṃvedyāsādhāraṇākāraḥ — किसी प्रमाण से प्रकट नहीं, सिर्फ़ अपने अनुभव से जाना जाता है; tatra tatra sthito api na vinaśyati — भूतों में रहते हुए भी नष्ट नहीं होता।

अंतर: शंकर — परम ब्रह्म; रामानुज — प्रकृति से मुक्त शुद्ध जीवात्मा (कैवल्यार्थी का प्राप्य)।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ