भगवद गीता · Raja Vidya Raja Guhya Yogaअध्याय 9, श्लोक 19 (9.19)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
तपाम्यहमहं वर्षं निगृण्हाम्युत्सृजामि च
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन
॥ 9.19 ॥
tapāmyahamahaṃ varṣaṃ nigṛṇhāmyutsṛjāmi ca
amṛtaṃ caiva mṛtyuśca sadasaccāhamarjuna
अनुवाद
"हे अर्जुन, मैं ही गर्मी देता हूँ, मैं ही बारिश को रोकता और बरसाता हूँ; मैं अमृत भी हूँ और मृत्यु भी, सत् भी और असत् भी।"
भावार्थ
शंकराचार्य. Tapāmi aham ādityo bhūtvā — आदित्य बनकर तपता हूँ; nigṛhṇāmi … aṣṭabhiḥ māsaiḥ, punaḥ utsṛjāmi prāvṛṣi — आठ महीने रोककर, वर्षा-ऋतु में फिर बरसाता हूँ; amṛtaṃ caiva devānāṃ, mṛtyuś ca martyānām — देवों का अमृत, मर्त्यों की मृत्यु; sat … asat ca … na punaḥ atyantam eva asat bhagavān — पर भगवान बिल्कुल "असत्" (अनस्तित्व) नहीं; kārya-kāraṇe vā sad-asatī — या सत्-असत् यानी कार्य और कारण।
आचार्य रामानुज. Amṛtaṃ ca eva mṛtyuḥ ca yena jīvati loko yena ca mriyate — जिससे लोक जीता और जिससे मरता है, दोनों मैं हूँ; sad yad vartate, asad yad atītam anāgataṃ ca — सत् = जो अभी है, असत् = जो बीत गया या आने वाला है; sarvāvasthāvasthita-cid-acid-vastu-śarīratayā tat-tat-prakāraḥ aham eva — सब अवस्थाओं की चित्-अचित् वस्तुएँ मेरा शरीर हैं, इसलिए हर रूप में मैं हूँ।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।