श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Raja Vidya Raja Guhya Yogaअध्याय 9, श्लोक 22 (9.22)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्
॥ 9.22 ॥

ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate
teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham

अनुवाद

"जो लोग अनन्य भाव से मेरा चिंतन करते हुए पूरी तरह मेरी उपासना करते हैं, उन सदा मुझमें लगे लोगों का योग-क्षेम मैं स्वयं उठाता हूँ।"

भावार्थ

"Yoga-kṣema": yoga = जो नहीं मिला, उसे दिलाना; kṣema = जो मिला, उसकी रक्षा।

शंकराचार्य — संन्यासी ज्ञानी. ananyāḥ apṛthag-bhūtāḥ paraṃ devaṃ nārāyaṇam ātmatvena gatāḥ santaḥ — नारायण को अपनी आत्मा जानकर अलग न रहने वाले; yogaḥ aprāptasya prāpaṇaṃ kṣemaḥ tad-rakṣaṇam; प्रश्न: क्या भगवान अन्य भक्तों का योग-क्षेम नहीं उठाते? — satyaṃ vahaty eva kiṃ tu ayaṃ viśeṣaḥ … anye ye bhaktāḥ te ātmārthaṃ svayam api yoga-kṣemam īhante ananya-darśinas tu na ātmārthaṃ yoga-kṣemam īhante na hi te jīvite maraṇe vā ātmanaḥ gṛddhiṃ kurvanti kevalam eva bhagavac-charaṇāḥ te — उठाते हैं, पर अंतर यह है: अन्य भक्त अपने लिए भी योग-क्षेम की कोशिश करते हैं; अनन्य-दर्शी जीवन या मृत्यु में भी अपने लिए लालसा नहीं करते, सिर्फ़ भगवान के शरणागत हैं — इसलिए उनका योग-क्षेम भगवान ही उठाते हैं।

आचार्य रामानुज — योग-क्षेम का आध्यात्मिक अर्थ. Ananyāḥ ananya-prayojanāḥ mac-cintanena vinā ātma-dhāraṇālābhāt — मेरे चिंतन के बिना टिक न सकने वाले; sarva-kalyāṇa-guṇānvitaṃ sarva-vibhūti-yuktaṃ māṃ paritaḥ upāsate — सब गुण-विभूति सहित मुझे सब ओर से उपासते हैं; teṣāṃ … ahaṃ mat-prāpti-lakṣaṇaṃ yogam apunarāvṛtti-rūpaṃ kṣemaṃ ca vahāmi — योग = मेरी प्राप्ति, क्षेम = न लौटना — यह मैं उठाता हूँ।

अंतर: शंकर — सब तरह का योग-क्षेम (शरणागत ज्ञानी का); रामानुज — योग = भगवत्-प्राप्ति, क्षेम = अपुनरावृत्ति (आध्यात्मिक)।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ