श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Raja Vidya Raja Guhya Yogaअध्याय 9, श्लोक 5 (9.5)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्
भूतभृन्न च भूतस्थो ममाऽऽत्मा भूतभावनः
॥ 9.5 ॥

na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogamaiśvaram
bhūtabhṛnna ca bhūtastho mamā''tmā bhūtabhāvanaḥ

अनुवाद

"और (वास्तव में) प्राणी मुझमें (वस्तु की तरह) टिके भी नहीं हैं — मेरा ईश्वरीय योग देखो: मैं प्राणियों का धारक हूँ, पर उनमें टिका नहीं; मेरा स्वरूप ही प्राणियों को रचने वाला है।"

भावार्थ

शंकराचार्य — असंगता. Paśya me yogaṃ yuktiṃ ghaṭanaṃ … ātmano yāthātmyam — मेरा योग, यानी आत्मा का यथार्थ; śrutiḥ asaṃsargitvāt asaṅgatāṃ darśayati — "asaṅgo na hi sajjate" (बृहदारण्यक 3.9.26) — असंग है, चिपकता नहीं; bhūta-bhṛt asaṅgo'pi san bhūtāni bibharti — असंग होकर भी धारण करता है — यही आश्चर्य है। "मेरा आत्मा" कहना loka-buddhim anusaran — लोक-व्यवहार के अनुसार है।

आचार्य रामानुज — संकल्प से धारण. Na ghaṭādīnāṃ jalādeḥ iva mama dhārakatvam, kathaṃ? mat-saṃkalpena — जैसे घड़ा पानी को धारता है, वैसे नहीं; मेरे संकल्प से; sarveṣāṃ bhūtānāṃ bhartā ahaṃ na ca taiḥ kaścid api mama upakāraḥ; mama ātmā eva bhūta-bhāvanaḥ, mama mano-mayaḥ saṃkalpa eva bhūtānāṃ bhāvayitā dhārayitā niyantā ca — मेरा संकल्प ही सबको रचने, धारण करने और नियंत्रित करने वाला है।

अंतर: शंकर — असंग आत्मा (शुद्ध चैतन्य) का विरोधाभास; रामानुज — संकल्प-शक्ति, जो बिना शारीरिक संबंध के सबको धारती है।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ