Bhagavad Gita · Vibhuti YogaAdhyaay 10, Shloka 20 (10.20)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च
॥ 10.20 ॥
ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ
ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta eva ca
Anuvaad
"He Gudaakesh, main sab praaniyon ke hriday mein sthit aatma hoon; aur main hi praaniyon ka aadi, madhya aur ant bhi hoon."
Bhaavaarth
Shankaracharya. guḍākā nidrā tasyāḥ īśaḥ guḍākeśaḥ, jitanidraḥ ity arthaḥ, ghanakeśa iti vā — neend ko jeetne wala, ya ghane baalon wala; aham ātmā pratyagātmā nityaṃ dhyeyaḥ; tadaśaktena ca uttareṣu bhāveṣu cintyaḥ aham — main antaraatma, sada dhyaan ke yogya; jo yeh na kar sake, woh aage ke roopon mein chintan kare.
Aacharya Ramanuja. sarveṣāṃ bhūtānām mama śarīrabhūtānām āśaye hṛdaye aham ātmatayā avasthitaḥ — sab praani mera sharir, main unke hriday mein aatma; ātmā hi nāma śarīrasya sarvātmanā ādhāro niyantā śeṣī ca — aatma yaani sharir ka aadhaar, niyanta aur swami; pramaan 15.15, 18.61 aur Brihadaranyak 3.7.15 (antaryaami-braahman).
Madhusoodan Saraswati. Is shlok ko dhyaan ka nirdesh maante hain: ātmā caitanyānandaghanas tvayāhaṃ vāsudeva eveti dhyeyaḥ — hriday mein chaitanya-aanand-ghan aatma ke roop mein mera dhyaan karo. "Gudaakesh" (neend ko jeetne wale) sambodhan dhyānasāmarthyaṃ sūcayati — dhyaan ki kshamata ka sanket. Aur evaṃ dhyānāsāmarthye tu vakṣyamāṇāni dhyānāni kāryāṇi — agar aisa dhyaan na ho sake, to aage ki vibhootiyon ka dhyaan karo.
Shreedhar Swami. sarvajñatvādiguṇair niyantṛtvenāvasthitaḥ paramātmā — sarvagyata aadi gunon ke saath niyanta roop mein sthit paramaatma.
Abhinavagupta. Mahatvapoorn chetavani: "main aatma hoon" pehle kehne ka uddeshya vyavacchedaṃ vārayati — galat seemaankan rokna. Warna "parvaton mein Himalaya hoon" sun kar koi samjhe ki Himalaya hi Bhagavan hai, aur kuch nahin — to brahmadarśanaṃ khaṇḍitam abhaviṣyat, brahm-darshan khandit ho jaata.