Bhagavad Gita · Kshetra Kshetrajna Vibhaga YogaAdhyaay 13, Shloka 1 (13.1)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
श्रीभगवानुवाच
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते
एतद् यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः
॥ 13.1 ॥
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate
etad yo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ
Anuvaad
Shri Bhagavan ne kaha: "He Kaunteya, yeh sharir 'kshetra' kehlaata hai; aur jo ise jaanta hai, use tattva ke jaankaar 'kshetragya' kehte hain."
Bhaavaarth
Shankaracharya. kṣatatrāṇāt, kṣayāt, kṣaraṇāt, kṣetravad vā asmin karmaphalaniṣpatteḥ kṣetram iti — kshetra kyon? Kshat (chot) se bachaane se, kshay se, ksharan (naash) se, ya khet ki tarah ismein karm ka phal ugta hai; āpādatalamastakaṃ jñānena viṣayīkaroti — jo pair ke talve se sir tak ise gyaan ka vishay banaata hai, woh kshetragya.
Aacharya Ramanuja. idaṃ śarīraṃ devaḥ aham, manuṣyaḥ aham, sthūlaḥ aham, kṛśaḥ aham iti ātmanā bhoktrā saha sāmānādhikaraṇyena pratīyamānaṃ — "main dev hoon, manushya hoon, mota hoon, patla hoon" — sharir aatma ke saath ek-roop pratit hota hai, par bhoktuḥ ātmanaḥ arthāntarabhūtaṃ tasya bhogakṣetram — woh bhokta aatma se alag, uska bhog-kshetra hai.
Shreedhar Swami. Adhyaay ka uddeshya batate hain: 12.7 mein Bhagavan ne kaha tha teṣām ahaṃ samuddhartā — main bhakton ka uddhaar karta hoon; aur na cātmajñānaṃ vinā saṃsārād uddharaṇaṃ saṃbhavati — aatma-gyaan ke bina sansaar se uddhaar sambhav nahin; isliye prakṛtipuruṣavivekādhyāya ārabhyate — prakriti-purush ke vivek ka adhyaay shuru hota hai. Aur 7.4–7.5 ki do prakritiyon ko yahan kshetra aur kshetragya kaha gaya.
Madhusoodan Saraswati. Gita ki rachna ka ek nakshaa dete hain: pehle chhah adhyaay "tvam" (tum — jeev) ka arth, beech ke chhah "tat" (woh — Ishvar) ka, aur antim chhah vākyārthaniṣṭhaḥ — dono ki ekta ka. Unka mangalaacharan bhi prasiddh hai: yogi chaahe nirgun jyoti dekhein, asmākaṃ tu … kālindīpulinodare kim api yan nīlaṃ maho dhāvati — hamaare liye to Yamuna ke kinaare daudta woh neela prakaash hi aankhon ka chamatkaar ho.
Madhvacharya. pūrvoktajñānajñeyakṣetrapuruṣān piṇḍīkṛtya vivicya darśayati — pehle kahe gyaan, gyey, kshetra aur purush ko ikattha karke, alag-alag dikhaate hain.