Adhyaay 13क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगःKshetra Kshetrajna Vibhaga Yoga
Adhyaay ka saaraansh
(Praarambhik, bina sankhya.) Arjuna: prakriti-purush, kshetra-kshetragya, gyaan-gyeya jaanna chaahta hoon.
Kshetra aur kshetragya (13.1–13.6). Sharir kshetra, use jaanne wala kshetragya (13.1); sab kshetron mein kshetragya main; yahi gyaan (13.2); suchi (13.3); rishi, Ved, Brahmasootra-pad (13.4); 24 tattva aur ichchha-dvesh-sukh-dukh aadi vikaar (13.5–13.6).
Gyaan ke lakshan (13.7–13.11). Amaanitva, adambhitva, ahinsa, kshaanti, aarjav, guru-seva, shauch, sthairya, sanyam, vairaagya, anahankaar, dukh-dosh-chintan, anaasakti, samchittata, ananya bhakti, ekaant, adhyaatm-gyaan, tattva-darshan — yeh gyaan; ulta agyaan.
Gyeya (13.12–13.18). Anaadi param brahm, na sat na asat (13.12); sab or haath-pair-aankh (13.13); indriyon se rahit phir bhi gunon ka bhokta (13.14); bahar-andar, door-paas (13.15); avibhakt phir bhi bata-sa (13.16); jyotiyon ki jyoti, hriday mein (13.17); bhakt ise jaan kar mere bhaav ko paata hai (13.18).
Prakriti aur purush (13.19–13.26). Dono anaadi (13.19); karm prakriti ke, bhog purush ka (13.20); guna-sang se janm (13.21); deh mein param purush (13.22); jaanne wala punarjanm se mukt (13.23); dhyaan, saankhya, karm, shravan — anek maarg (13.24–13.25); har praani kshetra-kshetragya ka sanyog (13.26).
Samdarshan aur nirlepta (13.27–13.34). Sab mein sam Parameshwar dekhne wala dekhta hai (13.27); woh hinsa nahin karta (13.28); prakriti karti, aatma akarta (13.29); bhed ek mein, vistaar ek se (13.30); anaadi-nirgun aatma nirlep — aakaash aur sooraj ki tarah (13.31–13.33); gyaan-chakshu se yeh bhed jaanne wale param ko paate hain (13.34).
34 shlok
- 13.1इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयतेShri Bhagavan ne kaha: "He Kaunteya, yeh sharir 'kshetra' kehlaata hai; aur jo ise jaanta hai, use tattva ke jaankaar…
- 13.2क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारतHe Bhaarat, sab kshetron mein kshetragya bhi mujhe hi jaano. Kshetra aur kshetragya ka jo gyaan hai — mere mat mein…
- 13.3तत् क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद् विकारि यतश्च यत्Woh kshetra kya hai, kaisa hai, kin vikaaron wala hai, kahan se kya utpann hota hai; aur woh (kshetragya) kaun hai…
- 13.4ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्Rishiyon ne ise bahut prakaar se gaaya hai, vividh chhandon (Vedon) mein alag-alag, aur yuktiyukt, nishchit…
- 13.5महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव चPaanch mahaabhoot, ahankaar, buddhi aur avyakt (mool prakriti); das indriyaan aur ek (man); aur indriyon ke paanch…
- 13.6इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः— ichchha, dvesh, sukh, dukh, sanghaat (sharir ka sanyog), chetna aur dhriti — yeh vikaaron sahit kshetra sankshep mein…
- 13.7अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्Apni badaai na karna, dikhaava na karna, ahinsa, sahansheelta, saralta, guru ki seva, pavitrata, sthirta aur man ka…
- 13.8इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च— indriyon ke vishayon mein vairaagya, ahankaar ka abhaav, aur janm, mrityu, budhaapa, bimaari aur dukh mein dosh ka…
- 13.9असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु— aasakti ka abhaav; putra, patni, ghar aadi mein (svayam ko) lipat na dena; aur priya-apriya ki praapti mein sada…
- 13.10मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी— mujhmein ananya yoga se avyabhichaarini (na bhatakne wali) bhakti; ekaant sthaan mein rehna, aur jan-samooh…
- 13.11अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्— adhyaatm-gyaan mein sada lage rehna, aur tattva-gyaan ke prayojan (moksha) par drishti — yeh gyaan kaha gaya; jo isse…
- 13.12ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुतेJo jaanne yogya hai, jise jaan kar manushya amrit paata hai — use main bataoonga: woh anaadi param brahm hai, jo na sat…
- 13.13सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्Uske har or haath-pair hain, har or aankhein, sir aur mukh hain, har or kaan hain — woh lok mein sab ko vyaapt karke…
- 13.14सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्Woh sab indriyon ke kaamon mein jhalakta hai, phir bhi sab indriyon se rahit hai; asang hai, phir bhi sab ka bharan…
- 13.15बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव चWoh praaniyon ke bahar bhi hai aur andar bhi; achal bhi hai aur chal bhi; sookshm hone se jaana nahin ja sakta; woh…
- 13.16अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्Woh avibhakt hai, phir bhi praaniyon mein bata hua-sa sthit hai; woh jaanne yogya praaniyon ka paalak, sanhaarak aur…
- 13.17ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यतेWoh jyotiyon ki bhi jyoti hai, andhakaar se pare kaha jaata hai; woh gyaan hai, gyeya hai, gyaan se praapya hai — aur…
- 13.18इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतःIs prakaar kshetra, gyaan aur gyeya sankshep mein kahe gaye. Mera bhakt ise jaan kar mere bhaav ko praapt hota hai.
- 13.19प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपिPrakriti aur purush — dono ko anaadi jaano; aur vikaaron tatha gunon ko prakriti se utpann jaano.
- 13.20कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यतेKaarya (sharir) aur karan (indriyon) ke kartritva mein prakriti kaaran kahi jaati hai; sukh-dukh ke bhoktritva mein…
- 13.21पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान्Prakriti mein sthit purush hi prakriti se janme gunon ko bhogta hai; gunon ke prati aasakti hi iske achchhi-buri…
- 13.22उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरःIs deh mein jo param purush hai — woh upadrashta (saakshi), anumanta, bharta, bhokta, Maheshwar aur Paramaatma kaha…
- 13.23य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सहJo is prakaar purush ko, aur gunon ke saath prakriti ko jaanta hai — woh kisi bhi prakaar se vartmaan rehte hue bhi…
- 13.24ध्यानेनाऽऽत्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मनाKuchh log dhyaan se apne andar, man ke dwara aatma ko dekhte hain; doosre saankhya (gyaan) yoga se, aur kuchh anya…
- 13.25अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासतेPar doosre, jo is prakaar nahin jaante, doosron se sun kar upaasana karte hain; ve shravan-paraayan log bhi mrityu ko…
- 13.26यावत् सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्He Bharatarshabh, jo kuchh bhi sthaavar ya jangam praani utpann hota hai, use kshetra aur kshetragya ke sanyog se…
- 13.27समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्Jo nasht hote praaniyon mein na nasht hone wale, sab praaniyon mein samaan roop se sthit Parameshwar ko dekhta hai …
- 13.28समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्Kyonki woh sab jagah samaan roop se sthit Ishwar ko samaan dekhta hai, isliye woh apne dwara apne aap ko nahin maarta…
- 13.29प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशःJo dekhta hai ki sab karm har prakaar se prakriti dwara hi kiye jaate hain, aur aatma ko akarta dekhta hai — wahi sach…
- 13.30यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यतिJab woh praaniyon ke alag-alag bhaav ko ek mein sthit, aur usi se sab ka vistaar dekh leta hai — tab woh brahm ko…
- 13.31अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्माऽयमव्ययःHe Kaunteya, anaadi aur nirgun hone se yeh avinaashi Paramaatma sharir mein sthit hote hue bhi na karta hai, na lipt…
- 13.32यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यतेJaise sab jagah faila aakaash sookshm hone se lipt nahin hota, vaise hi deh mein sab jagah sthit aatma lipt nahin hoti.
- 13.33यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविःHe Bhaarat, jaise ek sooraj is sampoorn lok ko prakaashit karta hai, vaise hi kshetri (kshetra ka swami) sampoorn…
- 13.34क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम् अन्तरं ज्ञानचक्षुषाJo is prakaar gyaan-chakshu se kshetra aur kshetragya ke antar ko, aur bhoot-prakriti se moksha (ke upaay) ko jaante…