Adhyaay 12भक्तियोगःBhakti Yoga
Adhyaay ka saaraansh
Prashn aur uttar (12.1–12.7). Arjuna: saakaar Bhagavan ke bhakt shreshth hain ya akshar-avyakt ke upaasak (12.1)? Krishna: mujhmein man laga kar param shraddha se bhajne wale yuktatama (12.2); akshar ke upaasak — sanyam, sam-buddhi aur sab praaniyon ke hit ke saath — mujhe hi paate hain (12.3–12.4); par deh-dhaariyon ke liye avyakt ka maarg kathin (12.5); jo sab karm mujhe arpit kar ananya bhaav se bhajte hain, unka main shighr uddhaar karta hoon (12.6–12.7).
Saadhana ki seedhi (12.8–12.12). Man-buddhi mujhmein (12.8); na ho to abhyaas (12.9); na ho to mere liye karm (12.10); na ho to sab karm-phal ka tyaag (12.11); tyaag se turant shaanti (12.12).
Priya bhakt (12.13–12.20). Dvesh-rahit, maitri-karuna-yukt, nirmam, nirahankaar, kshamaasheel, santusht (12.13–12.14); na kisi ko udvigna kare, na kisi se ho (12.15); apeksha-rahit, shuchi, daksh (12.16); harsh-dvesh-shok-kaankshaa se mukt (12.17); shatru-mitra, maan-apmaan mein sam (12.18); ninda-stuti mein tulya, maunee, aniket (12.19); is dharm-amrit ka sevan karne wale atyant priya (12.20).
20 shlok
- 12.1एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासतेArjuna ne kaha: "Jo bhakt is prakaar nirantar jude rehkar aapki upaasana karte hain, aur jo avyakt akshar ki upaasana…
- 12.2मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासतेShri Bhagavan ne kaha: "Jo mujhmein man laga kar, sada jude rehkar, param shraddha ke saath meri upaasana karte hain …
- 12.3ये त्वक्षरमनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासतेPar jo anirdeshya, avyakt, sarvavyaapi, achintya, kootasth, achal aur dhruv akshar ki upaasana karte hain —" (vaakya…
- 12.4सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः— indriyon ko sanyam mein rakh kar, har sthiti mein sam-buddhi wale, sab praaniyon ke hit mein lage hue — ve bhi mujhe…
- 12.5क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम्Avyakt mein man lagaane walon ke liye kathinaai kahin adhik hai — kyonki deh-dhaariyon dwara avyakt gati kathinaai se…
- 12.6ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पराःPar jo sab karm mujhe arpit karke, mujhe hi lakshya maan kar, ananya yoga se mera dhyaan karte hue upaasana karte hain…
- 12.7तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्— he Paartha, mujhmein man lagaaye hue un bhakton ka main mrityu-roopi sansaar-saagar se shighr hi uddhaar karne wala…
- 12.8मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशयMujhmein hi man lagaao, mujhmein hi buddhi tikaao — iske baad tum mujhmein hi nivaas karoge; ismein sandeh nahin.
- 12.9अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्He Dhananjay, agar tum man ko mujhmein sthir roop se tikaane mein samarth nahin ho, to abhyaas-yoga se mujhe paane ki…
- 12.10अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भवAgar abhyaas mein bhi asamarth ho, to mere liye karm karne mein lag jaao; mere liye karm karte hue bhi tum siddhi paoge.
- 12.11अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितःAgar yeh bhi karne mein asamarth ho, to mera aashray lekar, man ko sanyam mein rakh kar, sab karmon ke phal ka tyaag…
- 12.12श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद् ध्यानं विशिष्यतेAbhyaas se gyaan shreshth hai, gyaan se dhyaan vishesh hai, dhyaan se karm-phal ka tyaag — aur tyaag se turant shaanti…
- 12.13अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव चJo kisi praani se dvesh nahin karta, sab ke prati maitri aur karuna rakhta hai, mamta aur ahankaar se mukt hai…
- 12.14सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः— jo sada santusht, yogi, sanyamit, dridh nishchay wala hai, jisne man aur buddhi mujhe arpit kar di hai — aisa mera…
- 12.15यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यःJisse koi pareshaan nahin hota, aur jo kisi se pareshaan nahin hota; jo harsh, amarsh (chidh), bhay aur udveg se mukt…
- 12.16अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथःJo apeksha-rahit, shuchi (pavitra), daksh (kushal), udaaseen (nishpaksh), vyatha-rahit, aur sab (swaarthi) aarambhon ka…
- 12.17यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षतिJo na (priya milne par) phoolta hai, na (apriya par) dvesh karta hai, na shok karta hai, na laalsa karta hai; jo…
- 12.18समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोःJo shatru aur mitra mein, maan aur apmaan mein sam hai; sardi-garmi aur sukh-dukh mein sam hai, aur aasakti se mukt hai…
- 12.19तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित्Jo ninda aur stuti mein ek-sa hai, vaani par sanyam rakhta hai, jo kuchh bhi mile usse santusht hai, ghar ki aasakti se…
- 12.20ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासतेPar jo shraddhaavaan, mujhe param lakshya maanne wale bhakt is kahe gaye dharm-amrit ka sevan karte hain — ve mujhe…