Adhyaay 14गुणत्रयविभागयोगःGunatraya Vibhaga Yoga
Adhyaay ka saaraansh
Uttam gyaan aur srishti (14.1–14.4). Gyaanon mein uttam gyaan; ise jaan kar muni param siddhi ko gaye; mere saadharmya ko paane wale srishti-pralay se pare (14.1–14.2); mahat-brahm yoni, main beej-pita — sab praani ek parivaar (14.3–14.4).
Teen gun aur bandhan (14.5–14.9). Sattva-rajas-tamas dehi ko baandhte hain (14.5); sattva sukh-gyaan ke sang se (14.6); rajas trishna-sang aur karm-sang se (14.7); tamas pramaad-aalasya-nidra se (14.8); saaraansh (14.9).
Prabhutva aur lakshan (14.10–14.13). Gun ek-doosre ko dabaate hain (14.10); sattva = sab dwaaron mein prakaash (14.11); rajas = lobh, pravritti, ashaanti (14.12); tamas = aprakaash, apravritti, moh (14.13).
Gati aur phal (14.14–14.18). Mrityu ke samay prabal gun ke anusaar gati (14.14–14.15); phal — nirmal, dukh, agyaan (14.16); upaj — gyaan, lobh, moh (14.17); upar, beech, neeche (14.18).
Gunaateet (14.19–14.27). Saakshi — gun hi kartaa (14.19); jeete-ji amrit (14.20); Arjuna ke teen prashn (14.21); lakshan — na dvesh, na kaankshaa; guṇā vartanta (14.22–14.23); aachaar — svasth, samta, tulya (14.24–14.25); upaay — avyabhichaarini bhakti (14.26); main brahm, dharm aur sukh ki pratishtha (14.27).
27 shlok
- 14.1परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्Shri Bhagavan ne kaha: "Main phir se woh param gyaan kahoonga — sab gyaanon mein uttam — jise jaan kar sab muni yahan…
- 14.2इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताःIs gyaan ka aashray lekar jo mere saadharmya ko praapt hue hain, ve srishti mein bhi janm nahin lete, aur pralay mein…
- 14.3मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्He Bhaarat, mahat-brahm (mool prakriti) meri yoni (garbh-sthaan) hai; main usmein garbh sthaapit karta hoon — usse sab…
- 14.4सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याःHe Kaunteya, sab yoniyon mein jo-jo sharir utpann hote hain, un sab ki yoni (maa) mahat-brahm hai, aur main beej dene…
- 14.5सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाःHe mahaabaahu, sattva, rajas aur tamas — prakriti se utpann yeh gun avinaashi dehi (aatma) ko deh mein baandhte hain.
- 14.6तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम्He Anagh, unmein sattva nirmal hone se prakaashak aur anaamay (shaant, nirupadrav) hai; woh sukh ke sang aur gyaan ke…
- 14.7रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्He Kaunteya, rajas ko raag-roop jaano — trishna aur aasakti ka srot; woh dehi ko karm ki aasakti se baandhta hai.
- 14.8तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्He Bhaarat, tamas ko agyaan se utpann aur sab praaniyon ko mohit karne wala jaano; woh pramaad, aalasya aur nidra se…
- 14.9सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारतHe Bhaarat, sattva sukh mein lagaata hai, rajas karm mein; aur tamas gyaan ko dhak kar pramaad mein lagaata hai.
- 14.10रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारतHe Bhaarat, rajas aur tamas ko dabaa kar sattva badhta hai; sattva aur tamas ko dabaa kar rajas; aur vaise hi sattva…
- 14.11सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायतेJab is deh ke sab dwaaron (indriyon) mein prakaash — gyaan — utpann hota hai, tab jaanna chahiye ki sattva badha hua…
- 14.12लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहाHe Bharatarshabh, rajas badhne par lobh, bechain pravritti, kaamon ka aarambh, ashaanti aur laalsa — yeh utpann hote…
- 14.13अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव चHe Kurunandan, tamas badhne par aprakaash (andhera), apravritti (jadta), pramaad aur moh — yeh utpann hote hain.
- 14.14यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्Jab sattva badha ho aur tab dehdhaari mrityu ko praapt ho, to woh uttam (tattva-)gyaaniyon ke nirmal lokon ko praapt…
- 14.15रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायतेRajas mein mrityu ko praapt hokar woh karm mein aasakt logon mein janm leta hai; aur vaise hi tamas mein mara hua moodh…
- 14.16कर्मणः सुकृतस्याऽऽहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्Sukrit (achchhe) karm ka phal saatvik aur nirmal kaha gaya hai; rajas ka phal dukh, aur tamas ka phal agyaan.
- 14.17सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव चSattva se gyaan utpann hota hai, rajas se lobh; tamas se pramaad aur moh hote hain, aur agyaan bhi.
- 14.18ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाःSattva mein sthit upar jaate hain, rajas wale beech mein rehte hain; aur nimn gun (tamas) ki vritti mein sthit tamas…
- 14.19नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यतिJab drashta gunon ke siva kisi aur ko kartaa nahin dekhta, aur gunon se pare (aatma) ko jaanta hai — tab woh mere bhaav…
- 14.20गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान्Deh ke kaaran in teeno gunon ko paar karke dehi janm, mrityu, budhaape aur dukh se mukt hokar amrit ko praapt hota hai.
- 14.21कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभोArjuna ne kaha: "He Prabhu, in teeno gunon ko paar kar chuka vyakti kin lakshanon se pehchaana jaata hai? Uska aachaar…
- 14.22प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डवShri Bhagavan ne kaha: "He Paandav, jo prakaash, pravritti aur moh ke aane par unse dvesh nahin karta, aur unke jaane…
- 14.23उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते— jo udaaseen ki tarah sthit rehkar gunon se vichalit nahin hota; 'gun hi (apna) kaam kar rahe hain' — aisa jaan kar jo…
- 14.24समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः— jo sukh-dukh mein sam, svasth (apne mein sthit), mitti ke dhele, patthar aur sone ko samaan dekhne wala, priya-apriya…
- 14.25मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः— jo maan-apmaan mein tulya, mitra aur shatru ke paksh mein tulya, aur sab (swaarthi) aarambhon ka tyaagi hai — woh…
- 14.26मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवतेAur jo avyabhichaari (na bhatakne wale) bhakti-yoga se meri seva karta hai, woh in gunon ko bhali-bhaanti paar karke…
- 14.27ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य चKyonki main hi avinaashi amrit brahm ki pratishtha hoon, aur shaashvat dharm ki, aur aikaantik (poorn) sukh ki.