भगवद्गीता · Kshetra Kshetrajna Vibhaga Yogaअध्याय 13, श्लोक 1 (13.1)

शंकराचार्य. kṣatatrāṇāt, kṣayāt, kṣaraṇāt, kṣetravad vā asmin karmaphalaniṣpatteḥ kṣetram iti — क्षेत्र का? क्षत (इजा) पासून वाचवल्यामुळे, क्षयामुळे, क्षरणामुळे (नाशामुळे), किंवा शेताप्रमाणे यात कर्माचे फळ उगवते म्हणून; āpādatalamastakaṃ jñānena viṣayīkaroti — जो पायाच्या तळव्यापासून डोक्यापर्यंत याला ज्ञानाचा विषय करतो, तो क्षेत्रज्ञ.

आचार्य रामानुज. idaṃ śarīraṃ devaḥ aham, manuṣyaḥ aham, sthūlaḥ aham, kṛśaḥ aham iti ātmanā bhoktrā saha sāmānādhikaraṇyena pratīyamānaṃ — "मी देव आहे, मनुष्य आहे, जाड आहे, बारीक आहे" — शरीर आत्म्याशी एकरूप असल्यासारखे भासते, पण bhoktuḥ ātmanaḥ arthāntarabhūtaṃ tasya bhogakṣetram — ते भोक्ता आत्म्यापासून वेगळे, त्याचे भोगक्षेत्र आहे.

श्रीधर स्वामी. अध्यायाचा उद्देश सांगतात: 12.7 मध्ये भगवंतांनी म्हटले होते teṣām ahaṃ samuddhartā — मी भक्तांचा उद्धार करतो; आणि na cātmajñānaṃ vinā saṃsārād uddharaṇaṃ saṃbhavati — आत्मज्ञानाशिवाय संसारातून उद्धार शक्य नाही; म्हणून prakṛtipuruṣavivekādhyāya ārabhyate — प्रकृति-पुरुषाच्या विवेकाचा अध्याय सुरू होतो. आणि 7.4–7.5 मधील दोन प्रकृतींनाच येथे क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ म्हटले आहे.

मधुसूदन सरस्वती. गीतेच्या रचनेचा एक आराखडा देतात: पहिले सहा अध्याय "त्वम्" (तू — जीव) याचा अर्थ, मधले सहा "तत्" (ते — ईश्वर) याचा, आणि शेवटचे सहा vākyārthaniṣṭhaḥ — दोघांच्या एकतेचा. त्यांचे मंगलाचरणही प्रसिद्ध आहे: योगी भले निर्गुण ज्योती पाहोत, asmākaṃ tu … kālindīpulinodare kim api yan nīlaṃ maho dhāvati — आमच्यासाठी तर यमुनेच्या काठी धावणारा तो निळा प्रकाशच डोळ्यांचा चमत्कार असो.

मध्वाचार्य. pūrvoktajñānajñeyakṣetrapuruṣān piṇḍīkṛtya vivicya darśayati — आधी सांगितलेले ज्ञान, ज्ञेय, क्षेत्र आणि पुरुष एकत्र करून, वेगवेगळे दाखवतात.