अध्याय 13क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगःKshetra Kshetrajna Vibhaga Yoga

(प्रारंभिक, क्रमांकरहित.) अर्जुन: प्रकृति-पुरुष, क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ, ज्ञान-ज्ञेय जाणून घ्यायचे आहे.

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ (13.1–13.6). शरीर क्षेत्र, त्याला जाणणारा क्षेत्रज्ञ (13.1); सर्व क्षेत्रांमध्ये क्षेत्रज्ञ मी; हेच ज्ञान (13.2); सूची (13.3); ऋषी, वेद, ब्रह्मसूत्र-पदे (13.4); 24 तत्त्वे आणि इच्छा-द्वेष-सुख-दुःख इत्यादी विकार (13.5–13.6).

ज्ञानाची लक्षणे (13.7–13.11). अमानित्व, अदंभित्व, अहिंसा, क्षांती, आर्जव, गुरुसेवा, शौच, स्थैर्य, संयम, वैराग्य, अनहंकार, दुःख-दोष-चिंतन, अनासक्ती, समचित्तता, अनन्य भक्ती, एकांत, अध्यात्म-ज्ञान, तत्त्व-दर्शन — हे ज्ञान; उलट ते अज्ञान.

ज्ञेय (13.12–13.18). अनादी परब्रह्म, ना सत् ना असत् (13.12); सर्वत्र हात-पाय-डोळे (13.13); इंद्रियांनी रहित तरीही गुणांचा भोक्ता (13.14); बाहेर-आत, दूर-जवळ (13.15); अविभक्त तरीही विभागल्यासारखे (13.16); ज्योतींची ज्योती, हृदयात (13.17); भक्त हे जाणून माझ्या भावाला प्राप्त होतो (13.18).

प्रकृती आणि पुरुष (13.19–13.26). दोन्ही अनादी (13.19); कर्म प्रकृतीचे, भोग पुरुषाचा (13.20); गुणसंगामुळे जन्म (13.21); देहात परम पुरुष (13.22); जाणणारा पुनर्जन्मापासून मुक्त (13.23); ध्यान, सांख्य, कर्म, श्रवण — अनेक मार्ग (13.24–13.25); प्रत्येक प्राणी क्षेत्र-क्षेत्रज्ञाचा संयोग (13.26).

समदर्शन आणि निर्लेपता (13.27–13.34). सर्वांमध्ये सम परमेश्वर पाहणारा खरे पाहतो (13.27); तो हिंसा करत नाही (13.28); प्रकृती करते, आत्मा अकर्ता (13.29); भेद एकात, विस्तार एकापासून (13.30); अनादी-निर्गुण आत्मा निर्लेप — आकाश आणि सूर्याप्रमाणे (13.31–13.33); ज्ञानचक्षूने हा भेद जाणणारे परमाला प्राप्त होतात (13.34).