भगवद्गीता · Kshetra Kshetrajna Vibhaga Yogaअध्याय 13, श्लोक 7 (13.7)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
॥ 13.7 ॥
amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ
अनुवाद
"स्वतःची बढाई न करणे, दिखावा न करणे, अहिंसा, सहनशीलता, सरळपणा, गुरूंची सेवा, पवित्रता, स्थिरता आणि मनाचा संयम —" (सूची 13.11 पर्यंत चालू)
भावार्थ
शंकराचार्य. mānitvam ātmanaḥ ślāghanam, tadabhāvaḥ amānitvam — स्वतःची प्रशंसा न करणे; adambhitvaṃ svadharmaprakaṭīkaraṇaṃ dambhitvam, tadabhāvaḥ — आपल्या धर्माचे प्रदर्शन न करणे; ahiṃsā ahiṃsanaṃ prāṇinām apīḍanam; kṣāntiḥ parāparādhaprāptau avikriyā; śaucaṃ kāyamalānāṃ mṛjjalābhyāṃ prakṣālanam antaś ca manasaḥ — माती-पाण्याने शरीराची शुद्धी, आणि आत मनाची.
आचार्य रामानुज. amānitvam utkṛṣṭajaneṣu avadhīraṇārahitvam — श्रेष्ठ लोकांची अवज्ञा न करणे; adambhitvaṃ dhārmikatvayaśaḥprayojanatayā dharmānuṣṭhānaṃ dambhaḥ, tadrahitatvam — "धार्मिक" म्हणवून घेण्यासाठी धर्म करणे हा दंभ; ahiṃsā vāṅmanaḥkāyaiḥ parapīḍārahitvam — वाणी, मन, शरीराने कोणालाही पीडा नाही; kṣāntiḥ paraiḥ pīḍyamānasya api tān prati avikṛtacittavyam (कॉर्पसमधील वर्तनी).
मधुसूदन सरस्वती. प्रत्येक गुणाची बारीक व्याख्या: मानित्व = vidyamānair avidyamānair vā guṇair ātmanaḥ ślāghanaṃ — असोत वा नसोत, गुणांनी स्वतःची स्तुती; दंभित्व = lābhapūjākhyātyarthaṃ svadharmaprakaṭīkaraṇaṃ — लाभ, पूजा, ख्याती यांसाठी आपला धर्म दाखवणे; क्षांती = parāparādhe … nirvikāracittatayā tadaparādhasahanaṃ; आर्जव = yathāhṛdayaṃ vyavaharaṇam parapratāraṇārāhityam — जसे मन, तसा व्यवहार; कोणालाही फसवू नये.
श्रीधर स्वामी. अमानित्व = svaguṇaślāghārāhityam; आचार्योपासना = sadgurusevā; शौचाची दोन रूपे — bāhyam ābhyantaraṃ ca, आणि आंतरिक = rāgādimalakṣālanam — राग इत्यादी मळ धुणे; स्थैर्य = sanmārge pravṛttasya tadekaniṣṭhatā.
मध्वाचार्य. दंभाची एक धारदार व्याख्या: ātmālpatvaṃ jñātvā 'pi mahattvapradarśanaṃ dambhaḥ — आपला लहानपणा जाणूनही मोठेपणा दाखवणे; आर्जव = manovākkāyakarmaṇām avaiparītyam — मन, वाणी, शरीर आणि कर्म यांत विरोध नसावा.
AI-assisted draft translation — under review.