ভগবদ্গীতা · Kshetra Kshetrajna Vibhaga Yogaঅধ্যায় 13, শ্লোক 7 (13.7)
মূল সংস্কৃত · শ্রীভগবান্
অমানিত্বমদম্ভিত্বমহিংসা ক্ষান্তিরার্জবম্
আচার্যোপাসনং শৌচং স্থৈর্যমাত্মবিনিগ্রহঃ
॥ 13.7 ॥
amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ
অনুবাদ
"নিজের বড়াই না করা, লোক-দেখানো না করা, অহিংসা, সহনশীলতা, সরলতা, গুরুর সেবা, পবিত্রতা, স্থিরতা ও মনের সংযম —" (তালিকা 13.11 পর্যন্ত চলছে)
ভাবার্থ
শঙ্করাচার্য। mānitvam ātmanaḥ ślāghanam, tadabhāvaḥ amānitvam — নিজের প্রশংসা না করা; adambhitvaṃ svadharmaprakaṭīkaraṇaṃ dambhitvam, tadabhāvaḥ — নিজের ধর্মের প্রদর্শন না করা; ahiṃsā ahiṃsanaṃ prāṇinām apīḍanam; kṣāntiḥ parāparādhaprāptau avikriyā; śaucaṃ kāyamalānāṃ mṛjjalābhyāṃ prakṣālanam antaś ca manasaḥ — মাটি-জল দিয়ে শরীরের শুদ্ধি, আর ভিতরে মনের।
আচার্য রামানুজ। amānitvam utkṛṣṭajaneṣu avadhīraṇārahitvam — শ্রেষ্ঠ মানুষদের অবজ্ঞা না করা; adambhitvaṃ dhārmikatvayaśaḥprayojanatayā dharmānuṣṭhānaṃ dambhaḥ, tadrahitatvam — "ধার্মিক" খ্যাতি পাওয়ার জন্য ধর্ম করা দম্ভ; ahiṃsā vāṅmanaḥkāyaiḥ parapīḍārahitvam — বাক্য, মন, শরীর দিয়ে কাউকে পীড়া না দেওয়া; kṣāntiḥ paraiḥ pīḍyamānasya api tān prati avikṛtacittavyam (corpus বানান)।
মধুসূদন সরস্বতী। প্রতিটি গুণের সূক্ষ্ম সংজ্ঞা: মানিত্ব = vidyamānair avidyamānair vā guṇair ātmanaḥ ślāghanaṃ — গুণ থাকুক বা না থাকুক, গুণ দিয়ে নিজের প্রশংসা; দম্ভিত্ব = lābhapūjākhyātyarthaṃ svadharmaprakaṭīkaraṇaṃ — লাভ, পূজা, খ্যাতির জন্য নিজের ধর্ম দেখানো; ক্ষান্তি = parāparādhe … nirvikāracittatayā tadaparādhasahanaṃ; আর্জব = yathāhṛdayaṃ vyavaharaṇam parapratāraṇārāhityam — যেমন মন, তেমন আচরণ; কাউকে ঠকানো নয়।
শ্রীধর স্বামী। অমানিত্ব = svaguṇaślāghārāhityam; আচার্যোপাসনা = sadgurusevā; শৌচের দুই রূপ — bāhyam ābhyantaraṃ ca, আর আভ্যন্তর = rāgādimalakṣālanam — রাগ ইত্যাদি ময়লা ধোয়া; স্থৈর্য = sanmārge pravṛttasya tadekaniṣṭhatā।
মধ্বাচার্য। দম্ভের একটি তীক্ষ্ণ সংজ্ঞা: ātmālpatvaṃ jñātvā 'pi mahattvapradarśanaṃ dambhaḥ — নিজের ক্ষুদ্রতা জেনেও মহত্ত্ব দেখানো; আর্জব = manovākkāyakarmaṇām avaiparītyam — মন, বাক্য, শরীর ও কর্মে বিরোধ না থাকা।
AI-assisted draft translation — under review.