भगवद गीता · Kshetra Kshetrajna Vibhaga Yogaअध्याय 13, श्लोक 7 (13.7)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
॥ 13.7 ॥
amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ
अनुवाद
"अपनी बड़ाई न करना, दिखावा न करना, अहिंसा, सहनशीलता, सरलता, गुरु की सेवा, पवित्रता, स्थिरता और मन का संयम —" (सूची 13.11 तक जारी)
भावार्थ
शंकराचार्य। mānitvam ātmanaḥ ślāghanam, tadabhāvaḥ amānitvam — अपनी प्रशंसा न करना; adambhitvaṃ svadharmaprakaṭīkaraṇaṃ dambhitvam, tadabhāvaḥ — अपने धर्म का प्रदर्शन न करना; ahiṃsā ahiṃsanaṃ prāṇinām apīḍanam; kṣāntiḥ parāparādhaprāptau avikriyā; śaucaṃ kāyamalānāṃ mṛjjalābhyāṃ prakṣālanam antaś ca manasaḥ — मिट्टी-जल से शरीर की शुद्धि, और भीतर मन की।
आचार्य रामानुज। amānitvam utkṛṣṭajaneṣu avadhīraṇārahitvam — श्रेष्ठ लोगों की अवज्ञा न करना; adambhitvaṃ dhārmikatvayaśaḥprayojanatayā dharmānuṣṭhānaṃ dambhaḥ, tadrahitatvam — "धार्मिक" कहलाने के लिए धर्म करना दम्भ है; ahiṃsā vāṅmanaḥkāyaiḥ parapīḍārahitvam — वाणी, मन, शरीर से किसी को पीड़ा नहीं; kṣāntiḥ paraiḥ pīḍyamānasya api tān prati avikṛtacittavyam (कॉर्पस वर्तनी)।
मधुसूदन सरस्वती। हर गुण की बारीक परिभाषा: मानित्व = vidyamānair avidyamānair vā guṇair ātmanaḥ ślāghanaṃ — गुण हों या न हों, उनसे अपनी तारीफ़; दम्भित्व = lābhapūjākhyātyarthaṃ svadharmaprakaṭīkaraṇaṃ — लाभ, पूजा, ख्याति के लिए अपना धर्म दिखाना; क्षान्ति = parāparādhe … nirvikāracittatayā tadaparādhasahanaṃ; आर्जव = yathāhṛdayaṃ vyavaharaṇam parapratāraṇārāhityam — जैसा दिल, वैसा व्यवहार; किसी को ठगना नहीं।
श्रीधर स्वामी। अमानित्व = svaguṇaślāghārāhityam; आचार्योपासना = sadgurusevā; शौच के दो रूप — bāhyam ābhyantaraṃ ca, और आन्तरिक = rāgādimalakṣālanam — राग आदि मैल धोना; स्थैर्य = sanmārge pravṛttasya tadekaniṣṭhatā।
मध्वाचार्य। दम्भ की एक तीखी परिभाषा: ātmālpatvaṃ jñātvā 'pi mahattvapradarśanaṃ dambhaḥ — अपनी छोटाई जानते हुए भी महानता दिखाना; आर्जव = manovākkāyakarmaṇām avaiparītyam — मन, वाणी, शरीर और कर्म में विरोध न हो।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।