Bhagavad Gita · Karma YogaAdhyaay 3, Shloka 27 (3.27)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते
॥ 3.27 ॥
prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ
ahaṅkāravimūḍhātmā kartā'hamiti manyate
Anuvaad
"Sab karm har prakaar se prakriti ke gunon dwara kiye jaate hain; (par) ahankaar se moodh hua vyakti 'main karta hoon' aisa maanta hai."
Bhaavaarth
Karta kaun? Shloka ke anusaar: prakriti ke gun (sattva, rajas, tamas) — jo shareer, indriyaan, man ke roop mein kaam karte hain. "Main karta hoon" — yeh ahankaar ka bhram hai.
Shankaracharya: Prakriti = sattva-rajas-tamasāṃ guṇānāṃ sāmyāvasthā — teen gunon ki santulit avastha; uske gun = vikāraiḥ kārya-karaṇa-rūpaiḥ — shareer aur indriyon ke roop mein badle roop. Laukik aur shaastreeya — sab karm unhi se. Ahankaar se moodh vyakti avidyayā karmāṇi ātmani manyamānaḥ — avidya se karmon ko aatma mein maan kar "main karta" sochta hai.
Aacharya Ramanuja: prakṛteḥ guṇaiḥ sattvādibhiḥ svānurūpaṃ kriyamāṇāni — sattva aadi gun apne anuroop karm karte hain; ahankaar = jo "main" nahin hai, us prakriti mein "main" ka abhimaan; usse ajñātātma-svarūpaḥ — aatma ka svaroop na jaanne wala — "main karta" maanta hai. Ramanuja 3.29 ke ant mein spasht karte hain: aatma ka kartritva svarūpa-prayukta (svabhaav se) nahin, guṇa-sambandha-kṛta (gunon ke sambandh se) hai — yaani Ramanuja aatma ke kartritva ko poori tarah nakaarte nahin, use gunon aur (3.30 mein) Bhagavan par aadhaarit maante hain.