Bhagavad Gita · Karma YogaAdhyaay 3, Shloka 40 (3.40)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्
॥ 3.40 ॥
indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate
etairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam
Anuvaad
"Indriyaan, man aur buddhi — inhe is (kaam) ka nivaas-sthaan kaha jaata hai; inke dwara yeh gyaan ko dhak kar dehdhaari ko moh mein daalta hai."
Bhaavaarth
Teen thikaane. (1) Indriyaan — jahaan vishay se sparsh hota hai; (2) man — jahaan sankalp-vikalp (chintan) hota hai; (3) buddhi — jahaan nishchay hota hai. Kaam teeno mein baith sakta hai.
Shankaracharya: etaiḥ indriyādibhiḥ āśrayaiḥ vimohayati vividhaṃ mohayati — in aashrayon se anek prakaar ka moh paida karta hai, gyaan ko dhak kar.
Aacharya Ramanuja: adhitiṣṭhati ebhiḥ ayaṃ kāmaḥ ātmānam — kaam inke dwara aatma par adhikaar karta hai. Ye viṣaya-pravaṇaiḥ — vishayon ki or jhuke — hokar jeev ko ātma-jñāna-vimukhaṃ viṣayānubhava-paraṃ karoti — aatma-gyaan se vimukh aur vishay-bhog mein laga deta hai.
2.62 se sambandh: Indriya-vishay sparsh (indriya), vishay-chintan (man), aur "yahi chahiye" ka nishchay (buddhi) — 2.62–2.63 ki seedhi in teeno staron par chalti hai.