Bhagavad Gita · Jnana Karma Sannyasa YogaAdhyaay 4, Shloka 18 (4.18)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः
स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्
॥ 4.18 ॥
karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ
sa buddhimān manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt
Anuvaad
"Jo karm mein akarm dekhta hai aur akarm mein karm, woh manushyon mein buddhimaan hai; woh yogi hai, aur sampoorn karm karne wala hai." (Arth tika par nirbhar — Shankara: karm mein (aatma ki) nishkriyata, aur akarm mein (ahankaar-yukt) karm; Ramanuja: karm mein aatma-gyaan, aur gyaan mein karm..)
Bhaavaarth
Do pathan (dono shaastreeya, dono mahatvapoorn):
Shankaracharya — bhram ka sudhaar. Karma = vyāpāra-mātram — kriya maatra. Jo kriya mein akarma — karmābhāva — karm ka abhaav dekhta hai (kyonki aatma nishkriya hai; kriya shareer-indriyon ki hai), aur akarma — chup baithne, kuchh na karne — mein bhi karma dekhta hai (kyonki "main kuchh nahin kar raha" — yeh bhi ahankaar-yukt kartritva hai, avidyā-bhūmau eva — avidya ki bhoomi par hi saara kriya-kaarak vyavhaar hai) — woh buddhimaan hai. Shankara ek upma dete hain: nau-sthasya nāvi gacchantyāṃ taṭa-stheṣu agatiṣu nageṣu pratikūla-gati-darśanāt — chalti naav mein baithe vyakti ko kinaare ke sthir ped ulti disha mein chalte dikhte hain; waise hi agyaan se karm aur akarm ulte dikhte hain — yeh shloka us viparyaya (ulti samajh) ko theek karta hai.
Aacharya Ramanuja — karm mein gyaan. Akarma-śabdena atra karmetarat prastutam ātma-jñānam ucyate — yahaan "akarm" se karm se alag, prastut aatma-gyaan abhipret hai. Karmaṇi kriyamāṇe eva ātma-jñānaṃ yaḥ paśyet — karm karte hue hi jo aatma-gyaan dekhe, aur akarmaṇi ca ātma-jñāne vartamāna eva yaḥ karma paśyet — aatma-gyaan mein rehte hue karm dekhe. Arthaat kriyamāṇam eva karma ātma-yāthātmyānusandhānena jñānākāraṃ yaḥ paśyet — kiya ja raha karm aatma ke yathaarth chintan se gyaan ke roop wala ho jaata hai; aur woh gyaan karm ke bheetar hone se karm-roop. Aisa vyakti kṛtsna-śāstrārtha-vit — sampoorn shaastra ka arth jaanne wala — aur mokṣārhaḥ.