Bhagavad Gita · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)Adhyaay 6, Shloka 2 (6.2)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
यं सन्न्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव
न ह्यसन्न्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन
॥ 6.2 ॥
yaṃ sannyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava
na hyasannyastasaṅkalpo yogī bhavati kaścana
Anuvaad
"He Paandav, jise (log) sannyaas kehte hain, use hi yog samjho; kyonki sankalp chhode bina koi bhi yogi nahin banta."
Bhaavaarth
Saajha tatva — sankalp-tyaag.
Shankaracharya. Yaṃ sarva-karma-tat-phala-parityāga-lakṣaṇaṃ paramārtha-saṃnyāsam — jo sab karm aur unke phal ka tyaag hai, woh parmarth-sannyaas; yogaṃ karmānuṣṭhāna-lakṣaṇaṃ taṃ … viddhi — karm-anushthaan roopi yog ko wahi jaano. Dono vipreet (pravritti aur nivritti) hain, phir samaanta kya? Asti hi paramārtha-saṃnyāsena sādṛśyaṃ kartṛ-dvārakaṃ karma-yogasya — karta ke star par saadrishya hai: sannyasi bhi kaamna ka kaaran saṅkalpa chhodta hai, karm-yogi bhi karma kurvāṇa eva phala-viṣayaṃ saṃkalpaṃ saṃnyasyati — karm karte hue phal ka sankalp chhodta hai. Aur phala-saṃkalpasya citta-vikṣepa-hetutvāt — phal ka sankalp chitt ko bhatkaata hai, isliye uske bina koi samādhānavān (samaahit) nahin hota. Nishkarsh: karma-yogasya stuty-arthaṃ saṃnyāsatvam uktam — karm-yog ko sannyaas kehna uski stuti ke liye; aur dhyāna-yogasya phala-nirapekṣaḥ karma-yogo bahiraṅgaṃ sādhanam — phal-nirapeksh karm-yog dhyaan-yog ka bahirang (baahari) saadhan hai.
Aacharya Ramanuja. Jñāna-yoga iti ātma-yāthātmya-jñānam iti prāhuḥ taṃ karma-yogam eva viddhi — jise gyaan-yog, aatma ke yathaarth ka gyaan, kehte hain, use karm-yog hi jaano (karm-yog mein gyaan samaaya hai). Saṃnyasta-saṃkalpa = anātmani prakṛtau ātma-saṃkalpaḥ saṃnyastaḥ — anaatma prakriti mein "yeh main hoon" ka sankalp jisne chhoda. Aur 4.19 ka pramaan: yasya sarve samārambhāḥ kāma-saṃkalpa-varjitāḥ.
Antar: "Sankalp" — Shankara: phal ka sankalp (chitt-vikshep ka kaaran); Ramanuja: prakriti mein aatma-buddhi. Shankara ke liye karm-yog bahirang; Ramanuja ke liye usmein gyaan-yog hi samaaya.