Bhagavad Gita · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)Adhyaay 6, Shloka 23 (6.23)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा
॥ 6.23 ॥
taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam
sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā
Anuvaad
"Dukh ke sanyog se viyog — isi ko 'yog' naam se jaano. Us yog ka abhyaas dridh nishchay se, bina oobe (hatotsaahit hue) man se karna chahiye."
Bhaavaarth
Shabd ka chamatkaar. "Yog" ka arth jodna hai; Krishna kehte hain — asli yog dukh ke jodne se toota-pan hai. Shankara isse viparīta-lakṣaṇena — "ulte lakshan se" naam dena kehte hain.
Shankaracharya. Duḥkhaiḥ saṃyogaḥ duḥkha-saṃyogaḥ tena viyogaḥ … yoga ity eva saṃjñitaṃ viparīta-lakṣaṇena vidyāt. Phir: yoga-phalam upasaṃhṛtya punar anvārambheṇa yogasya kartavyatā ucyate niścayānirvedayoḥ yoga-sādhanatva-vidhānārtham — yog ka phal samet kar, phir se yog ka kartavya isliye kaha ki nishchay aur anirveda (na oobna) ko saadhan ke roop mein sthapit kiya jaaye.
Aacharya Ramanuja. Duḥkha-saṃyoga-pratyanīkākāraṃ yoga-śabdābhidheyaṃ jñānaṃ vidyāt — dukh-sanyog ka virodhi, "yog" shabd se kaha gaya gyaan jaano; ārambha-daśāyāṃ niścayena anirviṇṇa-cetasā hṛṣṭa-cetasā yogo yoktavyaḥ — aarambh ki avastha mein nishchay ke saath, harshit man se yog karna chahiye.
Antar: Ramanuja "anirviṇṇa" ko sakaaratmak — hṛṣṭa-cetasā (prasann man) — padhte hain, aur ise khaaskar shuruaat ke liye kehte hain.