ഭഗവദ്ഗീത · Arjuna Vishada Yogaഅദ്ധ്യായം 1, ശ്ലോകം 3 (1.3)

പുറമേ ഇതൊരു സൈന്യവിവരണമാണ്. എന്നാൽ ഓരോ വാക്കിലും ഒരു കുത്തുവാക്ക് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

"തവ ശിഷ്യേണ ധീമതാ" — അങ്ങയുടെ ബുദ്ധിമാനായ ശിഷ്യനാൽ. "ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ സൈന്യം ഒരുക്കി" എന്ന് മാത്രം ദുര്യോധനന് പറയാമായിരുന്നു. എന്നാൽ അവൻ ദ്രോണരെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു: അങ്ങയുടെ തന്നെ ശിഷ്യൻ — അതും ബുദ്ധിമാൻ — അങ്ങേക്കെതിരെ സൈന്യം ഒരുക്കുന്നു. ദ്രോണർ തന്നെ പഠിപ്പിച്ച വിദ്യ ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിനെതിരെ. സംസ്കൃതകാവ്യപാരമ്പര്യത്തിൽ ഇത്തരം പ്രയോഗത്തെ വ്യംഗ്യം (irony/sarcasm) എന്ന് പറയുന്നു.

"ദ്രുപദപുത്രേണ" — ദ്രുപദന്റെ മകൻ. പേര് പറയാതെ "ദ്രുപദന്റെ മകൻ" എന്ന് പറയുന്നതും ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ചതാകാം. "ദ്രുപദൻ" എന്ന പേര് കേൾക്കുമ്പോൾ തന്നെ ദ്രോണർക്ക് പഴയ ശത്രുത ഓർമ്മവരും. പല ആചാര്യന്മാരും ഇതിനെ ദുര്യോധനന്റെ തന്ത്രമായി കാണുന്നു: ഗുരുവിന്റെ മനസ്സിലെ പഴയ കോപം ഉണർത്തുക, അദ്ദേഹം പൂർണ്ണശക്തിയോടെ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ.

ഈ കുത്തുവാക്കിനു പിന്നിൽ എന്ത്? പാണ്ഡവരെ — പ്രത്യേകിച്ച് അർജുനനെ — സ്നേഹിച്ചിരുന്ന ദ്രോണർ പൂർണ്ണമനസ്സോടെ യുദ്ധം ചെയ്യില്ല എന്ന് ദുര്യോധനന് ഭയമുണ്ടായിരുന്നിരിക്കാം. അതിനാൽ മുന്നിലുള്ളവൻ അങ്ങയെ അപമാനിച്ചവന്റെ മകനാണെന്നും, അങ്ങു നൽകിയ വിദ്യ കൊണ്ട് അങ്ങേക്കെതിരെ നിൽക്കുന്നുവെന്നും അവൻ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് വ്യാഖ്യാനമാണ്, എങ്കിലും ശ്ലോകത്തിലെ പദങ്ങളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുമായി നന്നായി ചേരുന്നു.

"മഹതീം ചമൂം" — വിശാലമായ സൈന്യം. പാണ്ഡവസൈന്യം (ഏഴ് അക്ഷൗഹിണി) വാസ്തവത്തിൽ കൗരവസൈന്യത്തെക്കാൾ (പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണി) ചെറുതായിരുന്നു. എന്നിട്ടും ദുര്യോധനൻ അതിനെ "മഹതി" — വിശാലം — എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഒരുപക്ഷേ അതിന്റെ ക്രമീകരണവും യോദ്ധാക്കളുടെ ശക്തിയും അവനെ സ്വാധീനിച്ചിരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ ആശങ്കയിൽ അവൻ അതിനെ പെരുപ്പിച്ചു കാണുകയാകാം.

"പശ്യ" — നോക്കിയാലും. ശ്ലോകം "നോക്കിയാലും" എന്നതിൽ തുടങ്ങുന്നു. താൻ കാണുന്നതു തന്നെ ഗുരുവും കാണണമെന്ന് ദുര്യോധനൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — താൻ കാണുന്നതുപോലെ തന്നെ കാണണമെന്നും.