ഭഗവദ്ഗീത · Akshara Brahma Yogaഅദ്ധ്യായം 8, ശ്ലോകം 21 (8.21)

ശങ്കരാചാര്യർ. Tam eva akṣara-saṃjñakam avyaktaṃ bhāvam āhuḥ paramāṃ … gatim — അക്ഷരം എന്നു പേരുള്ള ആ അവ്യക്തത്തെത്തന്നെ പരമഗതി എന്നു വിളിക്കുന്നു; tat dhāma sthānaṃ paramaṃ … mama viṣṇoḥ paramaṃ padam ity arthaḥ — അത് എന്റെ, വിഷ്ണുവിന്റെ, പരമപദമാണ്.

ആചാര്യ രാമാനുജൻ — "dhāma"-യുടെ രണ്ട് അർത്ഥങ്ങൾ. Paramagati-śabda-nirdiṣṭaḥ akṣaraḥ prakṛti-saṃsarga-viyukta-svarūpeṇa avasthita ātmā — "പരമഗതി" ഇവിടെ പ്രകൃതിബന്ധത്തിൽനിന്നു മുക്തമായി സ്വസ്വരൂപത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ആത്മാവ് (8.13-ലെ "പരമഗതി"); പ്രമാണം 12.3, 15.16. Tad mama paramaṃ dhāma paramaṃ niyamana-sthānam — എന്റെ പരമമായ നിയമനസ്ഥാനം (ഞാൻ ഭരിക്കുന്നത്): അചേതനപ്രകൃതി ഒന്നാമത്തേത്, പ്രകൃതിയോടു ചേർന്ന ജീവപ്രകൃതി രണ്ടാമത്തേത്, mukta-svarūpaṃ paramaṃ niyamana-sthānam — മുക്താത്മാവ് മൂന്നാമത്തേത്, പരമം. വികല്പം: prakāśa-vācī dhāma-śabdaḥ … aparicchinna-jñāna-rūpatayā mukta-svarūpaṃ paraṃ dhāma — ധാമം = പ്രകാശം, അതായത് അപരിമിതമായ ജ്ഞാനരൂപമായ മുക്താത്മാവ്. തുടർന്ന്: jñāninaḥ prāpyaṃ tu tasmād atyanta-vibhaktam — ജ്ഞാനിയുടെ പ്രാപ്യം (ഭഗവാൻ) ഇതിൽനിന്നു തീർത്തും വേറിട്ടതാണ് (8.22).

വ്യത്യാസം: ശങ്കരൻ — അക്ഷരം = പരബ്രഹ്മം = വിഷ്ണുവിന്റെ പരമപദം; രാമാനുജൻ — ഇവിടെ അക്ഷരം = മുക്താത്മാവ് (കൈവല്യം), ജ്ഞാനിയുടെ ലക്ഷ്യം അതിനുമപ്പുറം, പരമപുരുഷൻ (8.22).