भगवद्गीता · Raja Vidya Raja Guhya Yogaअध्याय 9, श्लोक 4 (9.4)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः
॥ 9.4 ॥
mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā
matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ
अनुवाद
मी, अव्यक्तरूपाने, हे सारे जग व्यापले आहे; सर्व प्राणी माझ्यात टिकलेले आहेत, पण मी त्यांच्यात (त्यांच्या आधाराने) टिकलेलो नाही.
भावार्थ
शंकराचार्य — असंग. Avyakta-mūrtinā … karaṇa-gocara-svarūpeṇa — इंद्रियांचा विषय न होणाऱ्या रूपाने; na hi nirātmakaṃ kiñcit bhūtaṃ vyavahārāya avakalpate, ataḥ mat-sthāni — आत्म्याशिवाय कोणताही प्राणी व्यवहारात येत नाही, म्हणून सर्व माझ्यात; पण na ca ahaṃ teṣu … mūrtavat saṃśleṣābhāvena ākāśasyāpi antaratamo hi aham — मूर्त वस्तूप्रमाणे चिकटून राहण्याचा अभाव असल्यामुळे, मी आकाशाहूनही आतला आहे; na hi asaṃsargi vastu kvacit ādheya-bhāvena avasthitaṃ bhavati — जी वस्तू कशाशीही संसर्ग ठेवत नाही, ती कुठे "ठेवलेली" नसते.
आचार्य रामानुज — अंतर्यामी. Mayā antaryāmiṇā tatam, asya jagato dhāraṇārthaṃ niyamanārthaṃ ca śeṣitvena vyāptam — मी अंतर्यामीरूपाने, जगाला धारण आणि नियमन करण्यासाठी, शेषी म्हणून व्यापलेला; प्रमाण बृहदारण्यक 3.7 (yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan … yaṃ pṛthivī na veda); mat-sthāni sarva-bhūtāni … śarīratvena niyāmyatva-pratipādanāt — प्राणी माझ्या शरीराप्रमाणे नियम्य; na ca ahaṃ teṣu avasthitaḥ, ahaṃ tu na tad-āyatta-sthitiḥ, mat-sthitau taiḥ na kaścit upakāraḥ — माझे अस्तित्व त्यांच्या अधीन नाही, त्यांच्यापासून मला कोणताही उपकार नाही.
फरक: शंकर — असंगता (आकाशासारखा निर्लेप); रामानुज — अंतर्यामी नियंता, जो शरीररूप जगाच्या अधीन नाही.
AI-assisted draft translation — under review.