ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · Arjuna Vishada Yogaଅଧ୍ୟାୟ 1, ଶ୍ଳୋକ 25 (1.25)

କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଶବ୍ଦ — "ଦେଖ"। ସାତଶହ ଶ୍ଳୋକର ଗୀତାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଥମ ବାକ୍ୟ କେବଳ ଏତିକି: "ପାର୍ଥ, ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ଏହି କୁରୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖ।" କୌଣସି ଉପଦେଶ ନାହିଁ, କୌଣସି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନାହିଁ। ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ — ଦେଖ।

ରଥ କେଉଁଠି ଠିଆ କଲେ? ଅର୍ଜୁନ କେବଳ "ଦୁଇ ସେନାର ମଝିରେ" କହିଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ ରଥକୁ ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଠିକ୍ ସାମ୍ନାରେ ଠିଆ କଲେ। ଏହା କ'ଣ ସଂଯୋଗ? ଶ୍ଳୋକ କାରଣ କହେ ନାହିଁ। ଅନେକ ଶିକ୍ଷକ ଏଥିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିନ୍ତିତ ପଦକ୍ଷେପ ଦେଖନ୍ତି — ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସବୁଠାରୁ କଠିନ ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକ ସାମ୍ନାରେ ଆଣିବା, ଯେପରି ଯେଉଁ ସଙ୍କଟ ଭିତରେ ଲୁଚିଛି, ତାହା ଏବେ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଯିବ। ମଧୁସୂଦନ କହନ୍ତି ଯେ କୃଷ୍ଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଅଭିପ୍ରାୟ ଜାଣିଥିବା, ବୁଝିଯାଇଥିଲେ ଯେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୋକ ଓ ମୋହ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଇଛି।

"Kurūn" — କୁରୁ। କୃଷ୍ଣ କହନ୍ତି "ଏହି କୁରୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖ" — "କୌରବମାନଙ୍କୁ" ବା "ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ" ନୁହେଁ। କୁରୁ ବଂଶରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତି — ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଗୋଟିଏ କୁଳର। ଅନେକ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷକ ଏହି ଶବ୍ଦ-ଚୟନରେ ଏକ ସଙ୍କେତ ଦେଖନ୍ତି: କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଧ୍ୟାନକୁ ଏକ "ଶତ୍ରୁ-ସେନା"ରୁ ହଟାଇ ଏକ ପରିବାର ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି। ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା; ମଧୁସୂଦନ ଏହି ଶବ୍ଦ ଉପରେ ଅଲଗା ଟିପ୍ପଣୀ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

"ପାର୍ଥ" ଉପରେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଦୁଇ ବ୍ୟାଖ୍ୟା:

1. ଆଶ୍ୱାସନା: "ପୃଥା (କୁନ୍ତୀ) ମୋ ପିତା (ବସୁଦେବ)ଙ୍କ ଭଉଣୀ, ଏବଂ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପୁଅ" — ଏହି ସମ୍ପର୍କ ମନେ ପକାଇ କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି: "ମୁଁ ସାରଥି ଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ କୁରୁଙ୍କୁ ଦେଖ; ମୁଁ ସାରଥି ରୂପେ ଅତି-ସାବଧାନ।"
2. ହାଲୁକା ପରିହାସ (sopahāsam): ମଧୁସୂଦନ କହନ୍ତି ଯେ କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କିଛି ବିନୋଦ-ଭାବରେ କହିଲେ — "ପାର୍ଥ" ସମ୍ବୋଧନ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଏହି ସଙ୍କେତ ଦେଲେ ଯେ ପୃଥା (କୁନ୍ତୀ)ଙ୍କ ପରି ତୁମ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଶୋକ-ମୋହ ଘୋଟିଯାଇଛି। ସୂଚନା: ମଧୁସୂଦନ ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ଏହାକୁ "ସ୍ତ୍ରୀ-ସ୍ୱଭାବ" ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି — ଏହା ତାଙ୍କ ସମୟର ଏକ ଧାରଣା ଯାହାକୁ ଆଜିର ପାଠକ ହୁଏତ ମାନିବେ ନାହିଁ। ଆମେ ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହ ଲିପିବଦ୍ଧ କରୁଛୁ, ତାହାର ସମର୍ଥନ ନୁହେଁ।

ଉପଦେଶର ଭୂମି-ନିର୍ମାଣ। ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଯଦି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ରଥ ଠିଆ କରିବା ହୋଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ସଞ୍ଜୟ କେବଳ ଏତିକି କହିଥାନ୍ତେ ଯେ "ରଥ ମଝିରେ ଠିଆ କଲେ"। "ପଶ୍ୟ" (ଦେଖ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାକ୍ୟ — ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ କୁହାଗଲା।