ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · Arjuna Vishada Yogaଅଧ୍ୟାୟ 1, ଶ୍ଳୋକ 8 (1.8)

ତାଲିକାର କ୍ରମ — "ଭବାନ୍" ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ। ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନିଜ ସେନାର ପ୍ରଧାନ ସେନାପତି ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନାମ ପ୍ରଥମେ ନିଏ ନାହିଁ — ସେ ପ୍ରଥମେ କହେ bhavān, "ଆପଣ" — ଅର୍ଥାତ୍ ଦ୍ରୋଣ। ମଧୁସୂଦନ ସରସ୍ୱତୀ ଏହାକୁ ଜାଣିଶୁଣି କରାଯାଇଥିବା କଥା ବୋଲି ମାନନ୍ତି: ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଗଣାଗଲା।

କୃପଙ୍କ ସହ "ସମିତିଞ୍ଜୟ" କାହିଁକି? ମଧୁସୂଦନ ଏକ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ପରି କଥା କହନ୍ତି: କୃପଙ୍କ ନାମ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପରେ ନିଆଗଲା। କାଳେ କୃପଙ୍କୁ ଏହା ଖରାପ ଲାଗିବ, ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କ ସହ "ଯୁଦ୍ଧ-ବିଜୟୀ" ବିଶେଷଣ ଯୋଡ଼ି ଦିଆଗଲା — ଯେପରି ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନ ରହିବ।

ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ବିକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ। ବିକର୍ଣ୍ଣ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ନିଜ ସାନଭାଇ ଥିଲେ। ତଥାପି ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ନାମ ପ୍ରଥମେ ଆସେ। ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ — ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅକୁ ନିଜ ଭାଇଠାରୁ ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ମାନ।

ଅର୍ଥାତ୍ ଏହି ତାଲିକା କେବଳ "କିଏ କିଏ ଅଛନ୍ତି" କହେ ନାହିଁ; ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାମକୁ ରାଜନୈତିକ ବୁଦ୍ଧିରେ ସଜାଉଛି — ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଖୁସି ରଖିବା ତାର ପ୍ରାଥମିକତା।

ନାମ ଓ ପରିଚୟ:

• ଭୀଷ୍ମ: କୁରୁ ବଂଶର ସବୁଠାରୁ ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠ, କୌରବ ସେନାର ପ୍ରଧାନ ସେନାପତି।
• କର୍ଣ୍ଣ: କୁନ୍ତୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ (ଏହି ରହସ୍ୟ ଏହି ସମୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଣା ନ ଥିଲା), ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ସବୁଠାରୁ ଘନିଷ୍ଠ ବନ୍ଧୁ। ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ: ମହାଭାରତ ଅନୁସାରେ କର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ ଯେ ଯେତେଦିନ ଭୀଷ୍ମ ସେନାପତି ଥିବେ, ସେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପତନ ପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଓହ୍ଲାଇଲେ। ତଥାପି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣେ।
• କୃପ (କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ): କୁରୁ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଶସ୍ତ୍ର-ଗୁରୁ; ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ମାମୁଁ।
• ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା: ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ।
• ବିକର୍ଣ୍ଣ: ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ସାନଭାଇ। ମହାଭାରତରେ ଦ୍ୟୂତ-ସଭାରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅପମାନର ବିରୋଧ କରିଥିବା ଗଣାଗଣି କୌରବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
• ସୌମଦତ୍ତି (ଭୂରିଶ୍ରବା): ସୋମଦତ୍ତଙ୍କ ପୁଅ। ମଧୁସୂଦନ: saumadattiḥ somadattasya putraḥ … bhūriśravāḥ।

ଏକ ପାଠ-ଭେଦ (textual variant): ମଧୁସୂଦନ ସରସ୍ୱତୀ ଲିପିବଦ୍ଧ କରନ୍ତି ଯେ କେଉଁ କେଉଁଠି (kvacit pāṭhaḥ) ଏହି ଶ୍ଳୋକର ଶେଷ ଚରଣ "सिन्धुराजस्तथैव च" — "ଏବଂ ସିନ୍ଧୁରାଜ (ଜୟଦ୍ରଥ) ମଧ୍ୟ" — ପଢ଼ାଯାଏ, "सौमदत्तिस्तथैव च" ସ୍ଥାନରେ। ଆମର ମୂଳ ପାଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପାଠ ଉଭୟ "ସୌମଦତ୍ତିଃ" ପଢ଼ନ୍ତି; ଆମେ ସେହିଟି ରଖୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ପାଠ-ଭେଦ ପାଠକଙ୍କୁ ଜଣାଇବା ଉଚିତ।