भगवद गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 5 (5.5)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यते
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति
॥ 5.5 ॥
yat sāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tad yogairapi gamyate
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati
अनुवाद
"जो स्थान (लक्ष्य) सांख्यों (ज्ञान-निष्ठ लोगों) द्वारा प्राप्त होता है, वही योगियों द्वारा भी प्राप्त होता है; जो सांख्य और योग को एक देखता है, वही (सही) देखता है।"
भावार्थ
"एक देखना" — सही दृष्टि। Yaḥ paśyati sa paśyati — जो दोनों को एक देखता है, वही देखता है (2.29 और 13.27 जैसी शैली)।
शंकराचार्य — क्रम से। Yat sāṅkhyaiḥ jñāna-niṣṭhaiḥ saṃnyāsibhiḥ prāpyate sthānaṃ mokṣākhyam, tat yogair api … paramārtha-jñāna-saṃnyāsa-prāpti-dvāreṇa gamyate — जो मोक्ष सांख्य (ज्ञान-निष्ठ संन्यासी) पाते हैं, वही योगी भी — ज्ञान और संन्यास की प्राप्ति के द्वारा — पाते हैं। फिर प्रश्न: तो संन्यास ही श्रेष्ठ हुआ, 5.2 में कर्म-योग विशेष क्यों कहा? उत्तर: tvayā pṛṣṭaṃ kevalaṃ karma-saṃnyāsaṃ karma-yogaṃ ca … jñānam anapekṣya — तुमने ज्ञान के बिना केवल कर्म-त्याग और कर्म-योग के बारे में पूछा था; उसके अनुसार कर्म-योग विशेष। Jñānāpekṣas tu saṃnyāsaḥ sāṅkhyam iti mayā abhipretaḥ, paramārtha-yogaś ca sa eva — ज्ञान-युक्त संन्यास ही मेरा "सांख्य" है, और वही परमार्थ-योग।
आचार्य रामानुज — स्वतंत्र विकल्प। Sāṅkhyaiḥ jñāna-niṣṭhaiḥ yad ātmāvalokana-rūpa-phalaṃ prāpyate tad eva karma-yoga-niṣṭhaiḥ api prāpyate — जो आत्म-दर्शन ज्ञान-निष्ठ पाते हैं, वही कर्म-योग-निष्ठ भी; इसलिए ekaṃ vaikalpikam — एक ही फल के दो वैकल्पिक (विकल्प रूप) रास्ते। जो ऐसा देखता है, sa eva paṇḍitaḥ।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।