भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 20 (6.20)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया
यत्र चैवाऽऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति
॥ 6.20 ॥
yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā
yatra caivā''tmanā''tmānaṃ paśyannātmani tuṣyati
अनुवाद
"जिस (अवस्था) में योग के अभ्यास से रोका गया चित्त शान्त हो जाता है, और जहाँ (शुद्ध) मन से आत्मा को देखते हुए (योगी) अपने आप में ही सन्तुष्ट रहता है — (6.21–6.23 से जारी)"
भावार्थ
शंकराचार्य. Niruddhaṃ sarvato nivārita-pracāram — सब ओर से जिसका भटकना रोका गया; ātmanā samādhi-pariśuddhena antaḥkaraṇena ātmānaṃ paraṃ caitanyaṃ jyotiḥ-svarūpaṃ paśyan — समाधि से शुद्ध अन्तःकरण से, आत्मा को परम चैतन्य, ज्योति-स्वरूप देखते हुए; sve eva ātmani tuṣyati।
आचार्य रामानुज. Sarvatra niruddhaṃ cittaṃ yatra yoge uparamate atiśayita-sukham idam eva iti ramate — रोका गया चित्त जिस योग में "यही सबसे बड़ा सुख है" मान कर रमता है; ātmanā manasā ātmānaṃ paśyan anya-nirapekṣam ātmani eva tuṣyati — मन से आत्मा को देख कर, किसी और की अपेक्षा के बिना, आत्मा में सन्तुष्ट।
अन्तर: "Uparamate" — शंकर: चित्त का उपराम (रुक जाना); रामानुज: चित्त का रमना ("यही सबसे बड़ा सुख")। और देखी जाने वाली आत्मा — शंकर: परम चैतन्य; रामानुज: अपनी शुद्ध आत्मा।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।