श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Raja Vidya Raja Guhya Yogaअध्याय 9, श्लोक 10 (9.10)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्
हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद् विपरिवर्तते
॥ 9.10 ॥

mayā'dhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram
hetunā'nena kaunteya jagad viparivartate

अनुवाद

"हे कौन्तेय, मेरी अध्यक्षता में प्रकृति चल-अचल जगत को जन्म देती है; इसी कारण से जगत चक्र में घूमता है।"

भावार्थ

शंकराचार्य — साक्षी. Mayā adhyakṣeṇa sarvato dṛśi-mātra-svarūpeṇa avikriyātmanā — मैं सब ओर से केवल द्रष्टा, अविकारी; mama māyā triguṇātmikā avidyā-lakṣaṇā prakṛtiḥ sūyate; प्रमाण श्वेताश्वतर 6.11 (eko devaḥ sarva-bhūteṣu gūḍhaḥ … karmādhyakṣaḥ … sākṣī cetā kevalo nirguṇaś ca)। फिर गहरा प्रश्न: kiṃ-nimittā iyaṃ sṛṣṭiḥ? — सृष्टि क्यों? — और तैत्तिरीय ब्राह्मण का ko addhā veda — "कौन सच में जानता है?"।

आचार्य रामानुज — सत्य-संकल्प स्वामी. Kṣetrajña-karmānuguṇaṃ madīyā prakṛtiḥ satya-saṃkalpena mayā adhyakṣeṇa īkṣitā … sūyate — जीवों के कर्म के अनुसार, मुझ सत्य-संकल्प अध्यक्ष की दृष्टि से प्रकृति जगत रचती है; iti mat-svāmyaṃ satya-saṃkalpatvaṃ nairghṛṇyādi-doṣa-rahitatvam … mama vasudeva-sūnoḥ aiśvaraṃ yogaṃ paśya — मेरा स्वामित्व, सत्य-संकल्पता, क्रूरता आदि दोषों से रहित होना — मुझ वसुदेव-पुत्र का यह ईश्वरीय योग देखो। प्रमाण श्वेताश्वतर 4.9–10।

अंतर: शंकर — अध्यक्ष = निर्विकार साक्षी; रामानुज — अध्यक्ष = सत्य-संकल्प स्वामी, जो अवतार (वसुदेव-पुत्र) में भी वही है।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ