ಅಧ್ಯಾಯ 15ಪುರುಷೋತ್ತಮಯೋಗಃPurushottama Yoga

ತಲೆಕೆಳಗಾದ ಅಶ್ವತ್ಥ (15.1–15.2). ಬೇರು ಮೇಲೆ, ಕೊಂಬೆಗಳು ಕೆಳಗೆ — ಸಂಸಾರ-ವೃಕ್ಷ; ವೇದಗಳು ಅದರ ಎಲೆಗಳು; ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನೇ ವೇದವಿತ್ (15.1); ಗುಣಗಳಿಂದ ಪೋಷಿತವಾದ ಕೊಂಬೆಗಳು, ವಿಷಯಗಳೇ ಚಿಗುರುಗಳು, ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಬೇರುಗಳು (15.2).

ಕತ್ತರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹುಡುಕುವುದು (15.3–15.6). ಇದರ ರೂಪ, ಆದಿ, ಅಂತ್ಯ, ಆಧಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಅಸಂಗದ ದೃಢವಾದ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ (15.3); ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಪದವನ್ನು ಹುಡುಕಿ — "ಆ ಆದಿ ಪುರುಷನಿಗೇ ಶರಣು" (15.4); ಮಾನ-ಮೋಹರಹಿತರು, ನಿತ್ಯವೂ ಅಧ್ಯಾತ್ಮದಲ್ಲಿರುವವರು, ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾರೆ (15.5); ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಯಾವುದನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾರವೋ — ಅದೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಧಾಮ (15.6).

ಜೀವ — ಭಗವಂತನ ಅಂಶ (15.7–15.11). ನನ್ನದೇ ಸನಾತನ ಅಂಶ ಜೀವವಾಗುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸು ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ (15.7); ಗಾಳಿ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಒಯ್ಯುವಂತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ (15.8); ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತದೆ (15.9); ಮೂಢರು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಗಳುಳ್ಳವರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ (15.10); ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಯೋಗಿಗಳು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಅಕೃತಾತ್ಮರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಕಾಣರು (15.11).

ವಿಭೂತಿ-ಸಂಕ್ಷೇಪ (15.12–15.15). ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ನನ್ನದು (15.12); ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಸೋಮನಾಗಿ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತೇನೆ (15.13); ವೈಶ್ವಾನರನಾಗಿ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ (15.14); ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ; ಸ್ಮೃತಿ, ಜ್ಞಾನ, ಅಪೋಹನ ನನ್ನಿಂದಲೇ; ವೇದಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದವನು, ವೇದಾಂತಕೃತ್, ವೇದವಿತ್ (15.15).

ಮೂವರು ಪುರುಷರು (15.16–15.20). ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ (15.16); ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನು ಬೇರೆ — ಪರಮಾತ್ಮ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವನು (15.17); ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ (15.18); ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಸರ್ವವಿತ್, ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ (15.19); "ಗುಹ್ಯತಮ ಶಾಸ್ತ್ರ" — ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಕೃತಕೃತ್ಯನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ (15.20).