അദ്ധ്യായം 15പുരുഷോത്തമയോഗഃPurushottama Yoga

തലകീഴായ അശ്വത്ഥം (15.1–15.2). വേര് മുകളിൽ, ശാഖകൾ താഴെ — സംസാരവൃക്ഷം; വേദങ്ങൾ അതിന്റെ ഇലകൾ; ഇതിനെ അറിയുന്നവൻ വേദവിത്ത് (15.1); ഗുണങ്ങളാൽ പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ട ശാഖകൾ, വിഷയങ്ങൾ തളിരുകൾ, താഴെ മനുഷ്യലോകത്തിൽ കർമ്മത്തിന്റെ വേരുകൾ (15.2).

മുറിക്കലും തേടലും (15.3–15.6). ഇതിന്റെ രൂപമോ ആദിയോ അന്തമോ ആധാരമോ ഇവിടെ കാണുന്നില്ല; അസംഗമെന്ന ദൃഢമായ ശസ്ത്രം കൊണ്ട് മുറിക്കുക (15.3); പിന്നെ തിരിച്ചുവരവില്ലാത്ത ആ പദം തേടുക — "ആ ആദിപുരുഷനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു" (15.4); മാനവും മോഹവും ഇല്ലാത്തവർ, നിത്യം അധ്യാത്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർ, ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തർ അവിടെ എത്തുന്നു (15.5); സൂര്യനോ ചന്ദ്രനോ അഗ്നിയോ പ്രകാശിപ്പിക്കാത്തത് — അതാണ് എന്റെ പരമധാമം (15.6).

ജീവൻ — ഭഗവാന്റെ അംശം (15.7–15.11). എന്റെ തന്നെ സനാതനമായ അംശമാണ് ജീവനായിത്തീരുന്നത്; അത് മനസ്സോടുകൂടിയ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ആകർഷിക്കുന്നു (15.7); കാറ്റ് സുഗന്ധത്തെ എന്നപോലെ അവയെ കൂടെ കൊണ്ടുപോകുന്നു (15.8); ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെയും മനസ്സിലൂടെയും വിഷയങ്ങളെ അനുഭവിക്കുന്നു (15.9); മൂഢന്മാർ കാണുന്നില്ല, ജ്ഞാനദൃഷ്ടിയുള്ളവർ കാണുന്നു (15.10); പ്രയത്നിക്കുന്ന യോഗികൾ കാണുന്നു; അകൃതാത്മാക്കൾ പ്രയത്നിച്ചാലും കാണുന്നില്ല (15.11).

വിഭൂതിസംക്ഷേപം (15.12–15.15). സൂര്യന്റെയും ചന്ദ്രന്റെയും അഗ്നിയുടെയും തേജസ്സ് എന്റേത് (15.12); ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ച് ജീവികളെ ധരിക്കുന്നു, സോമമായി സസ്യങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു (15.13); വൈശ്വാനരനായി അന്നം ദഹിപ്പിക്കുന്നു (15.14); എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ; സ്മൃതിയും ജ്ഞാനവും അപോഹനവും എന്നിൽ നിന്ന്; വേദങ്ങളാൽ അറിയപ്പെടേണ്ടവൻ, വേദാന്തകർത്താവ്, വേദവിത്ത് (15.15).

മൂന്ന് പുരുഷന്മാർ (15.16–15.20). ക്ഷരവും അക്ഷരവും (15.16); ഉത്തമപുരുഷൻ മറ്റൊരുവൻ — പരമാത്മാവ്, മൂന്ന് ലോകങ്ങളെയും ധരിക്കുന്നവൻ (15.17); അതിനാൽ പുരുഷോത്തമൻ (15.18); ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ സർവ്വജ്ഞൻ, സർവ്വഭാവേന ഭജിക്കുന്നു (15.19); "ഗുഹ്യതമ ശാസ്ത്രം" — ഇതറിഞ്ഞാൽ ബുദ്ധിമാനും കൃതകൃത്യനുമാകുന്നു (15.20).