श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 Flipbook mein padhein

Adhyaay 17श्रद्धात्रयविभागयोगःShraddhatraya Vibhaga Yoga

Adhyaay ka saaraansh

Prashn aur shraddha (17.1–17.6). Shaastra-vidhi bina, par shraddha se karne waalon ki nishtha (17.1); shraddha teen prakaar ki, svabhaav se (17.2); śraddhāmayo 'yaṃ puruṣaḥ — jaisi shraddha, waisa vyakti (17.3); pooja ke teen roop (17.4); dambh se ghor tap — shareer aur andar ke Bhagavan ko kasht (17.5–17.6).

Aahaar (17.7–17.10). Aayu-bal-aarogya badhaane wala, rasyukt — saattvik (17.8); ati-katu, ati-teekha, jalan wala — raajas (17.9); baasi, sadaa, jootha — taamas (17.10).

Yagya (17.11–17.13). "Karna hi chahiye" — saattvik; phal ya dikhaava — raajas; vidhi, ann-daan, shraddha bina — taamas.

Tap (17.14–17.19). Shareer — sammaan, shauch, saralta, brahmacharya, ahinsa (17.14); vaani — anudveg, satya, priya, hit, svaadhyaay (17.15); man — prasaad, saumyata, maun, sanyam, bhaav-shuddhi (17.16); shraddha se nishkaam — saattvik; satkaar ke liye — raajas, chanchal; khud ko peeda ya doosre ka vinaash — taamas (17.17–17.19).

Daan (17.20–17.22). "Dena chahiye", anupakaari ko, desh-kaal-paatra mein — saattvik; badle ya phal ke liye, kheej se — raajas; galat desh-kaal-paatra, bina satkaar, apmaan se — taamas.

Om Tat Sat (17.23–17.28). Brahm ka teen-bhaag naam (17.23); Om se aarambh (17.24); Tat — phal-tyaag (17.25); Sat — hona, achchhaai, shubh karm, nishtha (17.26–17.27); ashraddha se kiya sab asat (17.28).

28 shlok

  1. 17.1ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताःArjun ne kaha: "He Krishna, jo shaastra-vidhi chhod kar, par shraddha se yukt hokar pooja karte hain — unki nishtha kya…
  2. 17.2त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजाShri Bhagavan ne kaha: "Dehdhaariyon ki svabhaav se utpann shraddha teen prakaar ki hoti hai — saattvik, raajas aur…
  3. 17.3सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारतHe Bhaarat, sab ki shraddha unke antahkaran ke anuroop hoti hai. Yeh purush shraddhaamay hai — jiski jaisi shraddha…
  4. 17.4यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाःSaattvik log devtaaon ko poojte hain, raajas log yaksh-raakshason ko, aur anya taamas log preton aur bhoot-ganon ko…
  5. 17.5अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाःJo log shaastra-viruddh ghor tap karte hain — dambh aur ahankaar se yukt, kaam, raag aur bal ke abhimaan se —
  6. 17.6कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः— shareer ke bhoot-samooh ko krish karte hue, aur shareer ke bheetar sthit mujhe bhi, ve vivek-heen log — unhein aasuri…
  7. 17.7आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियःSab ka priya aahaar bhi teen prakaar ka hota hai; waise hi yagya, tap aur daan bhi. Unka yeh bhed suno.
  8. 17.8आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाःAayu, sattva, bal, aarogya, sukh aur preeti badhaane wale, rasyukt, snigdh, sthir aur hriday ko priya aahaar saattvik…
  9. 17.9कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनःAtyadhik kadve, khatte, namkeen, garam, teekhe, rookhe aur jalan dene wale aahaar raajas ko priya hain — jo dukh, shok…
  10. 17.10यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्Der se pada, ras-heen, durgandh-yukt, baasi, jootha aur apavitra bhojan taamas ko priya hai.
  11. 17.11अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यतेJo yagya phal na chaahne waalon dwaara, vidhi ke anusaar, "yeh karna hi chahiye" — aisa man ko sthir karke kiya jaata…
  12. 17.12अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्Par he Bharatashreshth, jo yagya phal par nazar rakh kar, ya dikhaave ke liye kiya jaata hai — use raajas yagya jaano.
  13. 17.13विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम्Vidhi-heen, ann-daan rahit, mantra-heen, dakshina-rahit aur shraddha-rahit yagya ko taamas kehte hain.
  14. 17.14देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्Dev, dvij, guru aur gyaani ka poojan, shauch, saralta, brahmacharya aur ahinsa — yeh shaareerik tap kahlaata hai.
  15. 17.15अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्Jo vaakya udveg na kare, satya ho, priya aur hitkar ho — aur svaadhyaay ka abhyaas — yeh vaani ka tap kahlaata hai.
  16. 17.16मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहःMan ki prasannata, saumyata, maun, aatma-sanyam aur bhaavon ki shuddhi — yeh maansik tap kahlaata hai.
  17. 17.17श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैःPhal na chaahne wale, yogyukt manushyon dwaara param shraddha se kiya gaya woh teen prakaar ka tap (shareer, vaani…
  18. 17.18सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्Jo tap satkaar, maan aur pooja ke liye, aur dambh se kiya jaata hai — use yahan raajas, chanchal aur adhruv kaha gaya…
  19. 17.19मूढग्राहेणाऽऽत्मनो यत् पीडया क्रियते तपःJo tap moodh aagrah se, apne ko peeda dekar, ya doosre ke vinaash ke liye kiya jaata hai — woh taamas kaha gaya hai.
  20. 17.20दातव्यमिति यद् दानं दीयतेऽनुपकारिणेDena chahiye" — is bhaav se, jo daan anupakaari ko, uchit desh, kaal aur paatra mein diya jaata hai — woh saattvik daan…
  21. 17.21यत् तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनःPar jo daan badle ke liye, ya phal ko lakshya karke, ya kasht se (man maar kar) diya jaata hai — woh raajas maana gaya…
  22. 17.22अदेशकाले यद् दानम् अपात्रेभ्यश्च दीयतेJo daan anuchit desh-kaal mein, apaatron ko, bina satkaar ke aur apmaan ke saath diya jaata hai — woh taamas kaha gaya…
  23. 17.23ॐ तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतःOm Tat Sat" — yeh brahm ka teen prakaar ka nirdesh (naam) maana gaya hai. Usi se aadi mein brahman, ved aur yagya rache…
  24. 17.24तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाःIsliye brahmavaadiyon ki vidhaan mein kahi yagya, daan aur tap ki kriyaayein sada "Om" ka uchchaaran karke aarambh hoti…
  25. 17.25तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाःTat" — aisa kehkar, phal ko lakshya na karke, moksh chaahne wale vividh yagya, tap aur daan ki kriyaayein karte hain.
  26. 17.26सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यतेHe Paarth, "Sat" shabd astitva aur saadhuta ke arth mein prayukt hota hai; waise hi prashast karm mein bhi "sat" shabd…
  27. 17.27यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यतेYagya, tap aur daan mein sthiti (nishtha) bhi "sat" kahi jaati hai; aur unke liye kiya gaya karm bhi "sat" hi kaha…
  28. 17.28अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्He Paarth, ashraddha se jo havan kiya, daan diya, tap kiya aur jo bhi karm kiya — woh "asat" kaha jaata hai; woh na…

← Adhyaay 16Adhyaay 18 →