Adhyaay 18मोक्षसंन्यासयोगःMoksha Sannyasa Yoga
Adhyaay ka saaraansh
Tyaag aur sannyaas (18.1–18.12). Arjun ka antim prashn (18.1); kaamya karm-tyaag = sannyaas, phal-tyaag = tyaag (18.2); do mat (18.3); Krishna ka nishchay — yagya, daan, tap na chhodo; aasakti aur phal chhodo (18.4–18.6); teen tyaag — moh se (taamas), kasht ke dar se (raajas), "karna chahiye" se aasakti-rahit (saattvik) (18.7–18.10); dehdhaari karm nahin chhod sakta — phal-tyaagi hi tyaagi (18.11–18.12).
Karm ke paanch kaaran (18.13–18.17). Adhishthaan, karta, karan, cheshta, daiv (18.13–18.15); keval aatma ko karta dekhna durmati (18.16); ahankaar-shoonya ko karm nahin baandhta — yuddh-sandarbh (18.17).
Chhah tulnaayein (18.18–18.40). Karm-prerna aur karm-sangrah (18.18–18.19); gyaan (18.20–18.22), karm (18.23–18.25), karta (18.26–18.28), buddhi (18.29–18.32), dhriti (18.33–18.35), sukh (18.36–18.39) — teen-teen roop; koi bhi gunon se mukt nahin (18.40).
Svabhaav-karm (18.41–18.48). Svabhaav-janya gunon se karm-vibhaag (18.41–18.44); apne karm se Bhagavan ki pooja (18.45–18.46); svadharm shreshth; sahaj karm sadosh ho to bhi na chhodo (18.47–18.48).
Siddhi aur sharanaagati (18.49–18.66). Naishkarmya-siddhi (18.49); brahm-bhaav ki saadhana (18.50–18.53); brahm-bhoot, sab mein sam — param bhakti (18.54); bhakti se tattva-gyaan (18.55); kripa se shaashvat pad (18.56); man mujh mein (18.57–18.58); "nahin ladunga" — mithya; svabhaav lagaa dega (18.59–18.60); Ishvar hriday mein (18.61); usi ki sharan (18.62); vimṛśya … yathecchasi tathā kuru (18.63); sarvaguhyatam — man-manā bhava (18.64–18.65); sarvadharmān parityajya … mā śucaḥ (18.66).
Upsanhaar (18.67–18.78). Kise na sunaayein (18.67); bhakton ko sunaane, padhne aur sunne ka phal (18.68–18.71); "kya moh nasht hua?" (18.72); Arjun: naṣṭo mohaḥ … kariṣye vacanaṃ tava (18.73); Sanjay ka romaanch, Vyaas ki kripa, baar-baar smaran (18.74–18.77); yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ (18.78).
78 shlok
- 18.1सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्Arjun ne kaha: "He Mahaabaaho, he Hrishikesh, he Keshi-nishoodan — main sannyaas aur tyaag ka tattva alag alag jaanna…
- 18.2काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुःShri Bhagavan ne kaha: "Vidvaan kaamya karmon ke tyaag ko sannyaas kehte hain, aur vichakshan log sab karmon ke phal ke…
- 18.3त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणःKuch manishi kehte hain — karm dosh ki tarah tyaagne yogya hai; aur doosre kehte hain — yagya, daan aur tap ke karm…
- 18.4निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तमHe Bharatasattam, tyaag ke vishay mein mera nishchay suno — he Purushvyaaghra, tyaag teen prakaar ka kaha gaya hai.
- 18.5यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्Yagya, daan aur tap ke karm nahin tyaagne chahiye — ve karne hi chahiye. Yagya, daan aur tap manishiyon ko pavitra…
- 18.6एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि चPar he Paarth, ye karm bhi aasakti aur phalon ko chhod kar karne chahiye — yeh mera nishchit, uttam mat hai.
- 18.7नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणो नोपपद्यतेPar niyat karm ka sannyaas uchit nahin; moh se uska tyaag taamas kaha gaya hai.
- 18.8दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत्Jo karm ko dukh maan kar shareerik kasht ke bhay se chhodta hai — woh raajas tyaag karke tyaag ka phal nahin paata.
- 18.9कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुनHe Arjun, "karna chahiye" — is bhaav se jo niyat karm, aasakti aur phal chhod kar kiya jaata hai — woh tyaag saattvik…
- 18.10न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जतेSattva se yukt, medhaavi, sanshay-rahit tyaagi — na akushal karm se dvesh karta hai, na kushal karm mein aasakt hota…
- 18.11न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतःDehdhaari ke liye karmon ko poori tarah tyaagna sambhav nahin; par jo karm-phal ka tyaagi hai — wahi tyaagi kahlaata…
- 18.12अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्Anisht, isht aur mishrit — karm ka teen prakaar ka phal atyaagiyon ko mrityu ke baad milta hai; sannyaasiyon ko kabhi…
- 18.13पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मेHe Mahaabaaho, sab karmon ki siddhi ke liye saankhya siddhaant mein kahe gaye ye paanch kaaran mujhse jaano.
- 18.14अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्Adhishthaan (shareer), karta, vividh karan (indriyaan), alag alag cheshtaayein, aur paanchva — daiv.
- 18.15शरीरवाङ्मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरःManushya shareer, vaani aur man se jo bhi karm aarambh karta hai — nyaayochit ho ya vipreet — uske ye paanch hetu hain.
- 18.16तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यःAisa hone par bhi jo asanskrit buddhi ke kaaran keval aatma ko hi karta dekhta hai — woh durmati (sach) nahin dekhta.
- 18.17यस्य नाहं कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यतेJiska bhaav ahankaar-yukt nahin, jiski buddhi lipt nahin hoti — woh in logon ko maar kar bhi na maarta hai, na bandhta…
- 18.18ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदनाGyaan, gyey aur parigyaata — yeh teen prakaar ki karm-prerna hai; karan, karm aur karta — yeh teen prakaar ka…
- 18.19ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतःGun-sankhyaan (gunon ke shaastra) mein gyaan, karm aur karta — gun-bhed se teen-teen prakaar ke kahe jaate hain; unhein…
- 18.20सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षतेJis gyaan se manushya sab praaniyon mein ek avinaashi bhaav ko — vibhakt mein avibhakt — dekhta hai, us gyaan ko…
- 18.21पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान्Par jo gyaan sab praaniyon mein alag-alag, anek prakaar ke bhaavon ko alag maan kar jaanta hai — use raajas jaano.
- 18.22यत् तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम्Par jo gyaan ek hi kaarya ko sampoorn maan kar usmein aasakt rehta hai — ahetuk, tattva-heen aur alp — woh taamas kaha…
- 18.23नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्Jo niyat karm aasakti-rahit, raag-dvesh ke bina, phal na chaahne wale dwaara kiya jaata hai — woh saattvik kahlaata hai.
- 18.24यत् तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनःPar jo karm kaamna-poorti ki chaah se, ya ahankaar ke saath, bahut aayaas se kiya jaata hai — woh raajas kaha gaya hai.
- 18.25अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्Jo karm parinaam, kshay, hinsa aur apne saamarthya ka vichaar kiye bina moh se aarambh kiya jaata hai — woh taamas…
- 18.26मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितःAasakti-mukt, ahankaar na bolne wala, dhriti aur utsaah se yukt, siddhi-asiddhi mein nirvikaar karta saattvik kahlaata…
- 18.27रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिःRaagi, karm-phal chaahne wala, lobhi, hinsak, ashuchi, harsh-shok se yukt karta raajas kaha gaya hai.
- 18.28अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिकोऽलसःAyukt, praakrit, stabdh, shath, naikritik (kapati), aalsi, vishaadi aur deerghsootri karta taamas kahlaata hai.
- 18.29बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणुHe Dhananjay, ab buddhi aur dhriti ka bhi gunon ke anusaar teen prakaar ka bhed — poora aur alag alag — suno.
- 18.30प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभयेHe Paarth, jo buddhi pravritti aur nivritti, kartavya aur akartavya, bhay aur abhay, bandhan aur moksh ko jaanti hai …
- 18.31यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव चHe Paarth, jis buddhi se manushya dharm-adharm aur kartavya-akartavya ko theek se nahin jaanta — woh raajasi buddhi hai.
- 18.32अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृताHe Paarth, jo tamas se dhaki buddhi adharm ko dharm maanti hai, aur sab arthon ko ulta dekhti hai — woh taamasi hai.
- 18.33धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाःHe Paarth, jis avyabhichaarini dhriti se manushya yog dwaara man, praan aur indriyon ki kriyaaon ko dhaaran karta hai …
- 18.34यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुनPar he Arjun, phal chaahne wala jis dhriti se aasakti-poorvak dharm, kaam aur arth ko pakde rehta hai — he Paarth, woh…
- 18.35यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव चHe Paarth, jis dhriti se durbuddhi manushya nidra, bhay, shok, vishaad aur mad ko nahin chhodta — woh taamasi dhriti…
- 18.36सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभHe Bharatarshabh, ab teen prakaar ka sukh mujhse suno — jismein abhyaas se manushya ramta hai aur dukh ke ant ko paata…
- 18.37यत् तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्Jo sukh pehle vish jaisa, par parinaam mein amrit jaisa hai — aatma aur buddhi ki prasannata se utpann woh sukh…
- 18.38विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत् तदग्रेऽमृतोपमम्Jo sukh vishay aur indriyon ke sanyog se, pehle amrit jaisa par parinaam mein vish jaisa hai — woh raajas maana gaya…
- 18.39यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनःJo sukh pehle bhi aur parinaam mein bhi aatma ko mohit karta hai — nidra, aalasya aur pramaad se utpann — woh taamas…
- 18.40न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनःPrithvi par, ya svarg mein devtaaon mein bhi aisa koi praani nahin jo prakriti se utpann in teen gunon se mukt ho.
- 18.41ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तपHe Parantap, brahman, kshatriya, vaishya aur shoodron ke karm svabhaav se utpann gunon ke anusaar baante gaye hain.
- 18.42शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव चSham, dam, tap, shauch, kshaanti, aarjav, gyaan, vigyaan aur aastikya — yeh brahman ka svabhaav-janya karm hai.
- 18.43शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्Shaurya, tej, dhriti, daakshya, yuddh se na bhaagna, daan aur ishvar-bhaav (netritva) — yeh kshatriya ka svabhaav-janya…
- 18.44कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्Kheti, gau-raksha aur vyaapaar vaishya ka svabhaav-janya karm hai; aur seva-roop karm shoodra ka bhi svabhaav-janya hai.
- 18.45स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरःApne apne karm mein lagaa manushya sansiddhi paata hai; svakarm mein nirat vyakti kaise siddhi paata hai — woh suno.
- 18.46यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्Jisse sab praaniyon ki pravritti hai, jisse yeh sab vyaapt hai — usko apne karm se pooj kar manushya siddhi paata hai.
- 18.47श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात्Achchhe se kiye par-dharm se gun-heen svadharm shreshth hai; svabhaav-niyat karm karta hua manushya paap nahin paata.
- 18.48सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्He Kaunteya, sahaj karm dosh-yukt ho to bhi nahin chhodna chahiye; kyonki sab aarambh dosh se waise hi dhake hain jaise…
- 18.49असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहःSab jagah asakt buddhi wala, jitaatma, spriha-rahit manushya sannyaas se param naishkarmya-siddhi paata hai.
- 18.50सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नोति निबोध मेHe Kaunteya, siddhi paakar manushya jaise brahm ko paata hai — jo gyaan ki param nishtha hai — use sankshep mein mujhse…
- 18.51बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य चVishuddh buddhi se yukt, dhriti se man ko niyantrit kar, shabd aadi vishayon ko chhod kar, aur raag-dvesh ko hata kar —
- 18.52विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसःEkaant-sevi, alpaahaari, vaani-shareer-man ko sanyam mein rakhne wala, nitya dhyaan-yog mein lagaa, vairaagya ka…
- 18.53अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्Ahankaar, bal, darp, kaam, krodh aur parigrah chhod kar, mamata-rahit aur shaant manushya brahm-bhaav ke yogya hota hai.
- 18.54ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षतिBrahm-bhoot, prasann-man vyakti na shok karta, na ichchha karta; sab praaniyon mein sam hokar meri param bhakti paata…
- 18.55भक्त्या मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्त्वतःBhakti se woh mujhe tattva se jaanta hai — main jitna aur jo hoon; phir mujhe tattva se jaan kar, uske baad mujh mein…
- 18.56सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयःSab karm sada karta hua bhi, mera aashrit vyakti meri kripa se shaashvat, avyay pad paata hai.
- 18.57चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परःMan se sab karm mujhe arpit karke, mujhe param maan kar, buddhi-yog ka aashray lekar, sada mujh mein chitt lagaaye raho.
- 18.58मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात् तरिष्यसिMujh mein chitt lagaane se tum meri kripa se sab kathinaaiyaan paar karoge; par yadi ahankaar se nahin sunoge, to nasht…
- 18.59यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसेAhankaar ka aashray lekar jo tum sochte ho ki "main yuddh nahin karunga" — tumhara yeh nishchay mithya hai; tumhari…
- 18.60स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणाHe Kaunteya, apne svabhaav-janya karm se bandhe tum, jo moh se karna nahin chaahte — woh vivash hokar bhi karoge.
- 18.61ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठतिHe Arjun, ishvar sab praaniyon ke hriday mein sthit hai — maaya se sab praaniyon ko yantra par chadhe jaisa ghumaata…
- 18.62तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारतHe Bhaarat, sarva-bhaav se usi ki sharan jao; uski kripa se tum param shaanti aur shaashvat sthaan paoge.
- 18.63इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद् गुह्यतरं मयाIs prakaar maine tumhein gupt se bhi guhyatar gyaan kaha. Ise poori tarah vimarsh karke, jaisa chaaho, waisa karo.
- 18.64सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचःPhir se mera sabse gupt, param vachan suno — tum mere dridh priya ho, isliye tumhare hit ki baat kahunga.
- 18.65मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरुMujh mein man lagaao, mere bhakt bano, meri pooja karo, mujhe namaskaar karo — tum mujhe hi paoge; main tumse satya…
- 18.66सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रजSab dharmon ko chhod kar, keval meri sharan mein aao. Main tumhein sab paapon se mukt karunga — shok mat karo.
- 18.67इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचनYeh (gyaan) tumhein kabhi tap-rahit ko, abhakt ko, sunna na chaahne wale ko, aur jo mujhmein dosh dekhta hai — use…
- 18.68य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यतिJo is param gupt gyaan ko mere bhakton ko sunaayega, woh mujhmein param bhakti karke nissandeh mujhe hi paayega.
- 18.69न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमःManushyon mein usse badhkar mera priya kaam karne wala koi nahin, aur na prithvi par usse adhik mujhe priya koi hoga.
- 18.70अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोःAur jo hum dono ke is dharmya samvaad ka adhyayan karega, usse main gyaan-yagya dwaara poojit hounga — aisa mera mat…
- 18.71श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरःJo manushya shraddha-yukt aur dosh-drishti rahit hokar ise sunta bhi hai — woh bhi mukt hokar punyakarmiyon ke shubh…
- 18.72कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसाHe Paarth, kya tumne yeh ekaagra man se suna? He Dhananjay, kya tumhara agyaan-janya moh nasht hua?
- 18.73नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत् प्रसादान्मयाऽच्युतArjun ne kaha: "He Achyut, moh nasht ho gaya, aapki kripa se mujhe smriti mil gayi. Main sthit hoon, sandeh-rahit …
- 18.74इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनःSanjay ne kaha: "Is prakaar maine Vaasudev aur mahaatma Paarth ka yeh adbhut, romaanchkaari samvaad suna.
- 18.75व्यासप्रसादाच्छ्रुतवान् एतद् गुह्यमहं परम्Vyaas ki kripa se maine yeh param gupt yog — yogeshvar Krishna ko svayam saakshaat kehte hue — suna.
- 18.76राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्He Raajan, Keshav aur Arjun ke is adbhut, punya samvaad ko baar-baar smaran karke main baar-baar harshit hota hoon.
- 18.77तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेःAur he Raajan, Hari ke us atyant adbhut roop ko baar-baar smaran karke mujhe mahaan vismay hota hai, aur main phir-phir…
- 18.78यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरःJahan yogeshvar Krishna hain, jahan dhanurdhaari Paarth hain — wahan shree, vijay, bhooti aur dhruv neeti hai — aisa…