അദ്ധ്യായം 13ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞവിഭാഗയോഗഃKshetra Kshetrajna Vibhaga Yoga

(ആമുഖം, സംഖ്യയില്ലാതെ.) അർജ്ജുനൻ: പ്രകൃതി-പുരുഷൻ, ക്ഷേത്രം-ക്ഷേത്രജ്ഞൻ, ജ്ഞാനം-ജ്ഞേയം — ഇവ അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും (13.1–13.6). ശരീരം ക്ഷേത്രം, അതിനെ അറിയുന്നവൻ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ (13.1); എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളിലുമുള്ള ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ഞാൻ; ഇതുതന്നെ ജ്ഞാനം (13.2); പട്ടിക (13.3); ഋഷിമാർ, വേദങ്ങൾ, ബ്രഹ്മസൂത്രപദങ്ങൾ (13.4); 24 തത്ത്വങ്ങളും ഇച്ഛ-ദ്വേഷം-സുഖം-ദുഃഖം മുതലായ വികാരങ്ങളും (13.5–13.6).

ജ്ഞാനത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ (13.7–13.11). അമാനിത്വം, അദംഭിത്വം, അഹിംസ, ക്ഷാന്തി, ആർജ്ജവം, ഗുരുസേവ, ശൗചം, സ്ഥൈര്യം, സംയമം, വൈരാഗ്യം, അനഹങ്കാരം, ദുഃഖദോഷചിന്തനം, അനാസക്തി, സമചിത്തത, അനന്യഭക്തി, ഏകാന്തം, അധ്യാത്മജ്ഞാനം, തത്ത്വദർശനം — ഇതാണ് ജ്ഞാനം; ഇതിന് വിപരീതമായത് അജ്ഞാനം.

ജ്ഞേയം (13.12–13.18). അനാദിയായ പരബ്രഹ്മം, സത്തുമല്ല അസത്തുമല്ല (13.12); എല്ലായിടത്തും കൈകാലുകളും കണ്ണുകളും (13.13); ഇന്ദ്രിയങ്ങളില്ലാത്തതെങ്കിലും ഗുണങ്ങളുടെ ഭോക്താവ് (13.14); പുറത്തും അകത്തും, ദൂരെയും അടുത്തും (13.15); വിഭജിക്കപ്പെടാത്തതെങ്കിലും വിഭജിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ (13.16); ജ്യോതിസ്സുകളുടെ ജ്യോതിസ്സ്, ഹൃദയത്തിൽ (13.17); ഭക്തൻ ഇതറിഞ്ഞ് എന്റെ ഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു (13.18).

പ്രകൃതിയും പുരുഷനും (13.19–13.26). രണ്ടും അനാദി (13.19); കർമ്മം പ്രകൃതിയുടേത്, ഭോഗം പുരുഷന്റേത് (13.20); ഗുണസംഗത്താൽ ജന്മം (13.21); ദേഹത്തിൽ പരമപുരുഷൻ (13.22); ഇതറിയുന്നവൻ പുനർജന്മത്തിൽ നിന്ന് മുക്തൻ (13.23); ധ്യാനം, സാംഖ്യം, കർമ്മം, ശ്രവണം — പല മാർഗ്ഗങ്ങൾ (13.24–13.25); ഓരോ പ്രാണിയും ക്ഷേത്ര-ക്ഷേത്രജ്ഞ സംയോഗം (13.26).

സമദർശനവും നിർലേപതയും (13.27–13.34). എല്ലാവരിലും സമനായ പരമേശ്വരനെ കാണുന്നവനാണ് കാണുന്നത് (13.27); അവൻ ഹിംസ ചെയ്യുന്നില്ല (13.28); പ്രകൃതി ചെയ്യുന്നു, ആത്മാവ് അകർത്താവ് (13.29); ഭേദങ്ങൾ ഏകത്തിൽ, വിസ്താരം ഏകത്തിൽ നിന്ന് (13.30); അനാദിയും നിർഗുണനുമായ ആത്മാവ് നിർലേപൻ — ആകാശത്തെയും സൂര്യനെയും പോലെ (13.31–13.33); ജ്ഞാനചക്ഷുസ്സുകൊണ്ട് ഈ ഭേദം അറിയുന്നവർ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു (13.34).