அத்தியாயம் 13க்ஷேத்ரக்ஷேத்ரஜ்ஞவிபா⁴க³யோக³ஃKshetra Kshetrajna Vibhaga Yoga

(தொடக்கம், எண் இல்லாதது.) அர்ஜுனன்: பிரகிருதி-புருஷன், க்ஷேத்திரம்-க்ஷேத்திரஞ்ஞன், ஞானம்-ஞேயம் ஆகியவற்றை அறிய விரும்புகிறேன்.

க்ஷேத்திரமும் க்ஷேத்திரஞ்ஞனும் (13.1–13.6). உடல் க்ஷேத்திரம், அதை அறிபவன் க்ஷேத்திரஞ்ஞன் (13.1); எல்லா க்ஷேத்திரங்களிலும் க்ஷேத்திரஞ்ஞன் நானே; இதுவே ஞானம் (13.2); பட்டியல் (13.3); ரிஷிகள், வேதங்கள், பிரம்மசூத்திர-பதங்கள் (13.4); 24 தத்துவங்களும், இச்சை-துவேஷம்-சுகம்-துக்கம் முதலிய விகாரங்களும் (13.5–13.6).

ஞானத்தின் இலக்கணங்கள் (13.7–13.11). அமானித்துவம், அடம்பித்துவம், அஹிம்சை, க்ஷாந்தி, ஆர்ஜவம், குரு-சேவை, சௌசம், ஸ்தைரியம், சம்யமம், வைராக்கியம், அனஹங்காரம், துக்க-தோஷ-சிந்தனை, பற்றின்மை, சமசித்தம், அனன்ய பக்தி, ஏகாந்தம், அத்யாத்ம-ஞானம், தத்துவ-தரிசனம் — இவை ஞானம்; இதற்கு மாறானது அஞ்ஞானம்.

ஞேயம் (13.12–13.18). அனாதியான பரம பிரம்மம், சத்தும் அல்ல அசத்தும் அல்ல (13.12); எங்கும் கை-கால்-கண்கள் (13.13); புலன்கள் அற்றது, ஆயினும் குணங்களை அனுபவிப்பது (13.14); வெளியிலும் உள்ளும், தொலைவிலும் அருகிலும் (13.15); பிரிக்கப்படாதது, ஆயினும் பிரிந்தது போல (13.16); ஒளிகளுக்கெல்லாம் ஒளி, இதயத்தில் உள்ளது (13.17); பக்தன் இதை அறிந்து என் நிலையை அடைகிறான் (13.18).

பிரகிருதியும் புருஷனும் (13.19–13.26). இரண்டும் அனாதி (13.19); செயல்கள் பிரகிருதியினுடையவை, அனுபவம் புருஷனுடையது (13.20); குணப் பற்றால் பிறப்பு (13.21); உடலில் பரம புருஷன் (13.22); இதை அறிபவன் மறுபிறப்பிலிருந்து விடுபடுகிறான் (13.23); தியானம், சாங்கியம், கர்மம், கேட்டல் — பல வழிகள் (13.24–13.25); ஒவ்வோர் உயிரும் க்ஷேத்திர-க்ஷேத்திரஞ்ஞர்களின் இணைப்பு (13.26).

சமதரிசனமும் பற்றற்ற நிலையும் (13.27–13.34). எல்லாவற்றிலும் சமமாக உள்ள பரமேஸ்வரனைக் காண்பவனே காண்கிறான் (13.27); அவன் ஹிம்சை செய்வதில்லை (13.28); பிரகிருதி செய்கிறது, ஆத்மா கர்த்தா அல்ல (13.29); வேறுபாடுகள் ஒன்றில் உள்ளன, விரிவு ஒன்றிலிருந்தே (13.30); அனாதியும் நிர்குணமுமான ஆத்மா பற்றற்றது — ஆகாயத்தையும் சூரியனையும் போல (13.31–13.33); ஞானக் கண்ணால் இந்த வேறுபாட்டை அறிபவர்கள் பரமத்தை அடைகிறார்கள் (13.34).