అధ్యాయం 13క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిభాగయోగఃKshetra Kshetrajna Vibhaga Yoga

(ప్రారంభ శ్లోకం, సంఖ్య లేదు.) అర్జునుడు: ప్రకృతి-పురుషులను, క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞులను, జ్ఞాన-జ్ఞేయాలను తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.

క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడు (13.1–13.6). శరీరం క్షేత్రం, దానిని తెలిసినవాడు క్షేత్రజ్ఞుడు (13.1); అన్ని క్షేత్రాలలోని క్షేత్రజ్ఞుడను నేనే; ఇదే జ్ఞానం (13.2); జాబితా (13.3); ఋషులు, వేదాలు, బ్రహ్మసూత్ర-పదాలు (13.4); 24 తత్త్వాలు, ఇచ్ఛ-ద్వేషం-సుఖం-దుఃఖం మొదలైన వికారాలు (13.5–13.6).

జ్ఞాన లక్షణాలు (13.7–13.11). అమానిత్వం, అదంభిత్వం, అహింస, క్షాంతి, ఆర్జవం, గురు-సేవ, శౌచం, స్థైర్యం, సంయమం, వైరాగ్యం, అనహంకారం, దుఃఖ-దోష-చింతనం, అనాసక్తి, సమచిత్తత, అనన్య భక్తి, ఏకాంతం, అధ్యాత్మ-జ్ఞానం, తత్త్వ-దర్శనం — ఇది జ్ఞానం; దీనికి విరుద్ధమైనది అజ్ఞానం.

జ్ఞేయం (13.12–13.18). అనాది పరబ్రహ్మం, సత్తూ కాదు అసత్తూ కాదు (13.12); అన్ని వైపులా చేతులు-కాళ్ళు-కళ్ళు (13.13); ఇంద్రియాలు లేనిది, అయినా గుణాలను అనుభవించేది (13.14); బయట-లోపల, దూరం-దగ్గర (13.15); విభజించబడనిది, అయినా విభజించబడినట్లు (13.16); జ్యోతులకే జ్యోతి, హృదయంలో ఉన్నది (13.17); భక్తుడు దీనిని తెలుసుకొని నా భావాన్ని పొందుతాడు (13.18).

ప్రకృతి, పురుషుడు (13.19–13.26). రెండూ అనాది (13.19); కర్మలు ప్రకృతివి, భోగం పురుషునిది (13.20); గుణ-సంగం వల్ల జన్మ (13.21); దేహంలో పరమ పురుషుడు (13.22); తెలిసినవాడు పునర్జన్మ నుండి విముక్తుడు (13.23); ధ్యానం, సాంఖ్యం, కర్మ, శ్రవణం — అనేక మార్గాలు (13.24–13.25); ప్రతి ప్రాణీ క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞుల సంయోగమే (13.26).

సమదర్శనం, నిర్లేపత (13.27–13.34). అందరిలో సమంగా ఉన్న పరమేశ్వరుని చూసేవాడే చూస్తున్నాడు (13.27); అతడు హింస చేయడు (13.28); ప్రకృతి చేస్తుంది, ఆత్మ అకర్త (13.29); భేదాలు ఒకదానిలో, విస్తారం ఒకదాని నుండే (13.30); అనాది-నిర్గుణమైన ఆత్మ నిర్లేపం — ఆకాశంలా, సూర్యునిలా (13.31–13.33); జ్ఞాన-చక్షువుతో ఈ భేదాన్ని తెలిసినవారు పరమాన్ని పొందుతారు (13.34).