അദ്ധ്യായം 6ആത്മസംയമയോഗഃDhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)

യഥാർത്ഥ സന്ന്യാസിയും യോഗത്തിന്റെ പടവുകളും (6.1–6.4). ഫലത്തെ ആശ്രയിക്കാതെ കർത്തവ്യം ചെയ്യുന്നവനാണ് സന്ന്യാസിയും യോഗിയും — അഗ്നിയോ കർമ്മമോ മാത്രം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനല്ല (6.1). സങ്കല്പം ഉപേക്ഷിക്കാതെ ആരും യോഗിയാകുന്നില്ല (6.2). കയറാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവന് കർമ്മം സാധനം, കയറിക്കഴിഞ്ഞവന് ശാന്തി (6.3). വിഷയങ്ങളിലും കർമ്മങ്ങളിലും ഒട്ടിപ്പിടിത്തം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ — അപ്പോൾ യോഗാരൂഢൻ (6.4).

മനസ്സ് — മിത്രവും ശത്രുവും (6.5–6.9). സ്വയം ഉദ്ധരിക്കുക, സ്വയം താഴ്ത്തരുത്; താൻതന്നെ തന്റെ മിത്രം, താൻതന്നെ ശത്രു (6.5–6.6). ജിതാത്മാവ് ശീതോഷ്ണങ്ങളിലും സുഖദുഃഖങ്ങളിലും മാനാപമാനങ്ങളിലും സമൻ (6.7); ജ്ഞാനവിജ്ഞാനങ്ങളാൽ തൃപ്തൻ, മൺകട്ടയും കല്ലും സ്വർണ്ണവും ഒന്ന് (6.8); മിത്രം-ശത്രു, സാധു-പാപി എല്ലാവരിലും സമബുദ്ധി (6.9).

ധ്യാനത്തിന്റെ വിധി (6.10–6.17). ഏകാന്തത്തിൽ, തനിച്ച്, തൃഷ്ണയും സംഗ്രഹവുമില്ലാതെ (6.10); ശുദ്ധമായ സ്ഥലം, സ്ഥിരമായ ആസനം, അധികം ഉയർന്നതോ താഴ്ന്നതോ അല്ല (6.11); ഏകാഗ്രമായ മനസ്സോടെ ആത്മശുദ്ധിക്കായി (6.12); നിവർന്ന ശരീരം, മൃദുവായ ദൃഷ്ടി (6.13); പ്രശാന്തൻ, നിർഭയൻ, സംയമി — എന്നിൽ ചിത്തം (6.14); നിർവാണപരമായ ശാന്തി (6.15). അധികം ഭക്ഷിക്കരുത്, പട്ടിണി കിടക്കരുത്; അധികം ഉറങ്ങരുത്, ഉറക്കമൊഴിയരുത് (6.16); സന്തുലിതമായ ആഹാരവിഹാരങ്ങൾ, കർമ്മം, ഉറക്കം — യോഗം ദുഃഖനാശകം (6.17).

യോഗത്തിന്റെ അനുഭവം (6.18–6.28). ചിത്തം ആത്മാവിൽ ഉറയ്ക്കുമ്പോൾ — അപ്പോൾ യുക്തൻ (6.18); കാറ്റില്ലാത്തിടത്തെ ദീപം (6.19); മനസ്സ് ശാന്തം, ആത്മാവിൽ സന്തോഷം (6.20); ഇന്ദ്രിയാതീതമായ സുഖം (6.21); അതിനേക്കാൾ വലിയ നേട്ടമില്ല, കനത്ത ദുഃഖംപോലും ഇളക്കുന്നില്ല (6.22); duḥkha-saṃyoga-viyoga തന്നെ യോഗം — നിശ്ചയത്തോടെയും മടുക്കാത്ത മനസ്സോടെയും (6.23). സങ്കല്പജന്യമായ കാമനകൾ ഉപേക്ഷിക്കുക (6.24); പതുക്കെ പതുക്കെ, ധൈര്യത്തോടെ (6.25); മനസ്സ് എവിടേക്ക് ഓടുന്നുവോ, അവിടെനിന്ന് തിരികെ കൊണ്ടുവരിക (6.26); ശാന്തമായ മനസ്സിന് ഉത്തമസുഖം (6.27); എളുപ്പത്തിൽ ബ്രഹ്മസംസ്പർശസുഖം (6.28).

എല്ലാറ്റിലും ആത്മാവ്, എല്ലാറ്റിലും ഭഗവാൻ (6.29–6.32). എല്ലാറ്റിലും ആത്മാവ്, ആത്മാവിൽ എല്ലാം (6.29); എന്നെ എല്ലാറ്റിലും കാണുന്നവന് ഞാൻ മറഞ്ഞുപോകുന്നില്ല (6.30); ഏത് അവസ്ഥയിലും എന്നിൽ (6.31); എല്ലാവരുടെയും സുഖദുഃഖങ്ങളെ തന്റേതുപോലെ കാണുന്നവൻ — പരമയോഗി (6.32).

അർജുനന്റെ രണ്ട് ചോദ്യങ്ങൾ (6.33–6.45). "മനസ്സ് കാറ്റുപോലെ ചഞ്ചലമാണ്" (6.33–6.34) → "അഭ്യാസവും വൈരാഗ്യവും കൊണ്ട് വശപ്പെടുന്നു" (6.35–6.36). "ഇടയ്ക്കുവച്ച് വഴിതെറ്റുന്നവന്റെ ഗതിയെന്ത്?" (6.37–6.39) → "നന്മ ചെയ്യുന്നവൻ ഒരിക്കലും ദുർഗ്ഗതി പ്രാപിക്കുന്നില്ല" (6.40); പുണ്യലോകവും നല്ല ഭവനമോ യോഗികളുടെ കുലമോ (6.41–6.42); പഴയ ബുദ്ധി ഉണരുന്നു (6.43); പഴയ അഭ്യാസം വലിച്ചടുപ്പിക്കുന്നു (6.44); അനേകം ജന്മങ്ങളിലൂടെ സിദ്ധനായി പരമഗതി (6.45).

നിഗമനം (6.46–6.47). യോഗി തപസ്വിയേക്കാളും ജ്ഞാനിയേക്കാളും കർമ്മിയേക്കാളും ശ്രേഷ്ഠൻ — "യോഗിയാകുക" (6.46). എല്ലാ യോഗികളിലും ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠൻ — ശ്രദ്ധയോടെ, എന്നിൽ ലയിച്ച മനസ്സോടെ എന്നെ ഭജിക്കുന്നവൻ (6.47).