ଅଧ୍ୟାୟ 6ଆତ୍ମସଂୟମୟୋଗଃDhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)

ପ୍ରକୃତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ଯୋଗର ପାହାଚ (6.1–6.4)। ଯିଏ ଫଳର ଆଶ୍ରୟ ନ ନେଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରେ, ସେ ହିଁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ଯୋଗୀ — କେବଳ ଅଗ୍ନି ବା କର୍ମ ଛାଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ନୁହେଁ (6.1)। ସଂକଳ୍ପ ନ ଛାଡ଼ି କେହି ଯୋଗୀ ନୁହେଁ (6.2)। ଚଢ଼ୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ କର୍ମ ସାଧନ, ଚଢ଼ିସାରିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି (6.3)। ଯେତେବେଳେ ନା ବିଷୟରେ, ନା କର୍ମରେ ଲାଗିରହିବା ଥାଏ — ସେତେବେଳେ ଯୋଗାରୂଢ଼ (6.4)।

ମନ — ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁ (6.5–6.9)। ନିଜର ଉଦ୍ଧାର ନିଜେ କର, ନିଜକୁ ତଳକୁ ଖସାଅ ନାହିଁ; ନିଜେ ହିଁ ନିଜର ମିତ୍ର, ନିଜେ ହିଁ ଶତ୍ରୁ (6.5–6.6)। ଜିତାତ୍ମା ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ମାନ-ଅପମାନରେ ସମ (6.7); ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନରେ ତୃପ୍ତ, ମାଟି-ପଥର-ସୁନା ଏକ (6.8); ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ, ସାଧୁ-ପାପୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମବୁଦ୍ଧି (6.9)।

ଧ୍ୟାନର ବିଧି (6.10–6.17)। ଏକାନ୍ତ, ଏକୁଟିଆ, ତୃଷ୍ଣା ଓ ସଂଗ୍ରହରହିତ (6.10); ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ, ସ୍ଥିର ଆସନ, ନା ଉଚ୍ଚ ନା ନୀଚ (6.11); ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ (6.12); ସିଧା ଶରୀର, କୋମଳ ଦୃଷ୍ଟି (6.13); ପ୍ରଶାନ୍ତ, ନିର୍ଭୟ, ସଂଯତ — ମୋଠାରେ ଚିତ୍ତ (6.14); ନିର୍ବାଣ-ପରମ ଶାନ୍ତି (6.15)। ନା ବହୁତ ଖାଇବା, ନା ଭୋକିଲା ରହିବା; ନା ବହୁତ ଶୋଇବା, ନା ଅନିଦ୍ରା (6.16); ସନ୍ତୁଳିତ ଆହାର-ବିହାର, କର୍ମ, ନିଦ — ଯୋଗ ଦୁଃଖନାଶକ (6.17)।

ଯୋଗର ଅନୁଭବ (6.18–6.28)। ଚିତ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର ହେଲେ — ସେତେବେଳେ ଯୁକ୍ତ (6.18); ପବନରହିତ ସ୍ଥାନର ଦୀପ (6.19); ମନ ଶାନ୍ତ, ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୋଷ (6.20); ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ସୁଖ (6.21); ତାଠାରୁ ବଡ଼ ଲାଭ ନାହିଁ, ଭାରି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଟଳାଏ ନାହିଁ (6.22); duḥkha-saṃyoga-viyoga ହିଁ ଯୋଗ — ନିଶ୍ଚୟ ଓ ବିରକ୍ତ ନ ହେଉଥିବା ମନରେ (6.23)। କଳ୍ପନାଜନିତ କାମନା ଛାଡ଼ (6.24); ଧୀରେ ଧୀରେ, ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ (6.25); ମନ ଯେଉଁଠିକୁ ଦୌଡ଼େ, ସେଠାରୁ ଫେରାଅ (6.26); ଶାନ୍ତ ମନକୁ ଉତ୍ତମ ସୁଖ (6.27); ସହଜରେ ବ୍ରହ୍ମସଂସ୍ପର୍ଶ ସୁଖ (6.28)।

ସମସ୍ତଙ୍କଠାରେ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କଠାରେ ଭଗବାନ (6.29–6.32)। ସମସ୍ତଙ୍କଠାରେ ଆତ୍ମା, ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତେ (6.29); ଯିଏ ମୋତେ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରେ ଦେଖେ, ତା ପାଇଁ ମୁଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ (6.30); ଯେକୌଣସି ସ୍ଥିତିରେ ମୋଠାରେ (6.31); ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁଖ-ଦୁଃଖକୁ ନିଜ ପରି ଦେଖେ — ପରମ ଯୋଗୀ (6.32)।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ (6.33–6.45)। "ମନ ପବନ ପରି ଚଞ୍ଚଳ" (6.33–6.34) → "ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରେ ବଶ ହୁଏ" (6.35–6.36)। "ଯିଏ ମଝିରେ ବାଟ ଭୁଲିଯାଏ, ତାର କ'ଣ?" (6.37–6.39) → "ଭଲ କରୁଥିବା ଲୋକ କେବେ ଦୁର୍ଗତି ପାଏ ନାହିଁ" (6.40); ପୁଣ୍ୟଲୋକ ଓ ଭଲ ଘର ବା ଯୋଗୀଙ୍କ କୁଳ (6.41–6.42); ପୁରୁଣା ବୁଦ୍ଧି ଜାଗେ (6.43); ପୁରୁଣା ଅଭ୍ୟାସ ଟାଣିନିଏ (6.44); ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ପରମ ଗତି (6.45)।

ନିଷ୍କର୍ଷ (6.46–6.47)। ଯୋଗୀ ତପସ୍ୱୀ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ କର୍ମୀଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ — "ଯୋଗୀ ହୁଅ" (6.46)। ଆଉ ସବୁ ଯୋଗୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ — ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ମୋଠାରେ ଲାଗିଥିବା ମନରେ ମୋତେ ଭଜେ (6.47)।