ଅଧ୍ୟାୟ 18ମୋକ୍ଷସଂନ୍ଯାସୟୋଗଃMoksha Sannyasa Yoga

ତ୍ୟାଗ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସ (18.1–18.12)। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶେଷ ପ୍ରଶ୍ନ (18.1); କାମ୍ୟ କର୍ମ-ତ୍ୟାଗ = ସନ୍ନ୍ୟାସ, ଫଳ-ତ୍ୟାଗ = ତ୍ୟାଗ (18.2); ଦୁଇ ମତ (18.3); କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ — ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ ଛାଡ଼ ନାହିଁ; ଆସକ୍ତି ଓ ଫଳ ଛାଡ଼ (18.4–18.6); ତିନି ତ୍ୟାଗ — ମୋହରୁ (ତାମସ), କଷ୍ଟର ଭୟରୁ (ରାଜସ), "କରିବା ଉଚିତ" ଭାବରେ ଆସକ୍ତିରହିତ (ସାତ୍ତ୍ୱିକ) (18.7–18.10); ଦେହଧାରୀ କର୍ମ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ — ଫଳ-ତ୍ୟାଗୀ ହିଁ ତ୍ୟାଗୀ (18.11–18.12)।

କର୍ମର ପାଞ୍ଚ କାରଣ (18.13–18.17)। ଅଧିଷ୍ଠାନ, କର୍ତ୍ତା, କରଣ, ଚେଷ୍ଟା, ଦୈବ (18.13–18.15); କେବଳ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ଦେଖିବା ଦୁର୍ମତି (18.16); ଅହଙ୍କାରଶୂନ୍ୟକୁ କର୍ମ ବାନ୍ଧେ ନାହିଁ — ଯୁଦ୍ଧ-ପ୍ରସଙ୍ଗ (18.17)।

ଛଅଟି ତୁଳନା (18.18–18.40)। କର୍ମ-ପ୍ରେରଣା ଓ କର୍ମ-ସଂଗ୍ରହ (18.18–18.19); ଜ୍ଞାନ (18.20–18.22), କର୍ମ (18.23–18.25), କର୍ତ୍ତା (18.26–18.28), ବୁଦ୍ଧି (18.29–18.32), ଧୃତି (18.33–18.35), ସୁଖ (18.36–18.39) — ତିନି ତିନି ରୂପ; କେହି ମଧ୍ୟ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ (18.40)।

ସ୍ୱଭାବ-କର୍ମ (18.41–18.48)। ସ୍ୱଭାବଜାତ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ କର୍ମ-ବିଭାଗ (18.41–18.44); ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କ ପୂଜା (18.45–18.46); ସ୍ୱଧର୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସହଜ କର୍ମ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ ନାହିଁ (18.47–18.48)।

ସିଦ୍ଧି ଓ ଶରଣାଗତି (18.49–18.66)। ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟ-ସିଦ୍ଧି (18.49); ବ୍ରହ୍ମଭାବର ସାଧନା (18.50–18.53); ବ୍ରହ୍ମଭୂତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ — ପରା ଭକ୍ତି (18.54); ଭକ୍ତିରୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ (18.55); କୃପାରୁ ଶାଶ୍ୱତ ପଦ (18.56); ମନ ମୋଠାରେ (18.57–18.58); "ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ" — ମିଥ୍ୟା; ସ୍ୱଭାବ ଲଗାଇଦେବ (18.59–18.60); ଈଶ୍ୱର ହୃଦୟରେ (18.61); ତାଙ୍କରି ଶରଣ (18.62); vimṛśya … yathecchasi tathā kuru (18.63); ସର୍ବଗୁହ୍ୟତମ — man-manā bhava (18.64–18.65); sarvadharmān parityajya … mā śucaḥ (18.66)।

ଉପସଂହାର (18.67–18.78)। କାହାକୁ ଶୁଣାଇବା ନାହିଁ (18.67); ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଣାଇବା, ପଢ଼ିବା ଓ ଶୁଣିବାର ଫଳ (18.68–18.71); "ମୋହ କ'ଣ ନଷ୍ଟ ହେଲା?" (18.72); ଅର୍ଜୁନ: naṣṭo mohaḥ … kariṣye vacanaṃ tava (18.73); ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ରୋମାଞ୍ଚ, ବ୍ୟାସଙ୍କ କୃପା, ବାରମ୍ବାର ସ୍ମରଣ (18.74–18.77); yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ (18.78)।